Ngàn năm Tháp Nhạn...

Nằm giữa trung tâm phường Tuy Hòa, tỉnh Đắk Lắk, núi Nhạn cao hơn 60 m, nổi bật giữa không gian đô thị ven sông Đà Rằng. Trên đỉnh núi, tháp Nhạn vươn lên giữa trời xanh, tạo nên điểm nhấn đặc biệt. Từ đây, có thể phóng tầm mắt bao quát thành phố Tuy Hòa, dòng sông Đà Rằng uốn lượn, những cánh đồng và vùng biển phía xa. Chính vị trí ấy khiến công trình không chỉ có giá trị kiến trúc mà còn tạo nên mối liên hệ hài hòa giữa di sản với cảnh quan tự nhiên.

Theo các nghiên cứu, tháp Nhạn được xây dựng khoảng cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII. Công trình được cho là nơi thờ Thiên Y A Na, vị nữ thần được cộng đồng Chăm tôn kính. Từ một không gian kiến trúc gắn với tín ngưỡng, ngọn tháp dần trở thành biểu tượng văn hóa của vùng đất, đồng thời phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa Việt - Chăm diễn ra trong lịch sử.

Điểm nổi bật nhất của tháp Nhạn nằm ở lối kiến trúc mang đậm phong cách Chăm. Công trình cao khoảng 23m, gồm ba phần chính: đế tháp, thân tháp và mái tháp. Các bộ phận được tổ chức theo chiều đứng, càng lên cao càng thu nhỏ, tạo cảm giác công trình vươn mạnh lên bầu trời nhưng vẫn giữ được sự cân đối, vững chãi.

Phần thân tháp có mặt bằng gần vuông, các mặt tường được tổ chức chặt chẽ với những đường nét khỏe khoắn. Cửa chính mở về hướng Đông, trong khi các mặt còn lại được tạo điểm nhấn bằng hệ thống cửa giả và các chi tiết trang trí. Cách tổ chức không gian này vừa tạo sự cân xứng cho công trình, vừa thể hiện quan niệm của cư dân Chăm về không gian linh thiêng.

Phía trên thân là hệ thống mái được cấu tạo thành nhiều tầng thu nhỏ dần. Mỗi tầng đều mang hình thức mô phỏng thu nhỏ của khối kiến trúc bên dưới, tạo nên nhịp điệu tầng bậc đặc trưng của tháp Chăm. Nhìn từ xa, những lớp mái nối tiếp nhau khiến toàn bộ công trình có dáng vươn cao thanh thoát. Đây cũng là một trong những đặc điểm làm nên vẻ đẹp riêng của kiến trúc Chăm cổ: khỏe khoắn ở hình khối nhưng tinh tế trong tỷ lệ.

Tuy nhiên, điều khiến tháp Nhạn trở thành công trình đặc biệt chính là kỹ thuật xây dựng bằng gạch. Những viên gạch nung màu đỏ được xếp thành các khối tường lớn, tạo nên sự thống nhất về hình thức và màu sắc. Các mạch nối giữa những viên gạch rất khó nhận biết, khiến công trình đứng vững qua nhiều thế kỷ trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt của miền Trung.

Kỹ thuật xây tháp của người Chăm đến nay vẫn là vấn đề nhận được sự quan tâm của giới nghiên cứu. Nhiều giả thuyết được đưa ra về phương pháp xử lý, mài ghép và liên kết gạch; trong đó có giả thuyết đề cập đến việc sử dụng vật liệu hữu cơ trong quá trình xây dựng. Tuy nhiên, cơ chế chính xác tạo nên sự liên kết bền vững giữa các viên gạch vẫn chưa được lý giải hoàn toàn. Chính sự bí ẩn ấy càng làm tăng sức hấp dẫn của những công trình Chăm cổ.

Bên cạnh kỹ thuật xây dựng, giá trị của tháp Nhạn còn thể hiện ở tư duy thẩm mỹ và quan niệm không gian của cư dân Champa. Ngọn tháp không được đặt ngẫu nhiên mà tọa lạc trên đỉnh núi, ở vị trí có thể bao quát cả vùng đất rộng lớn. Sự kết hợp giữa núi, sông và biển tạo nên một tổng thể cảnh quan trong đó kiến trúc trở thành điểm hội tụ giữa thế giới con người và không gian tự nhiên.

Trải qua hàng trăm năm, tác động của thời tiết, thiên tai và những biến động lịch sử đã ảnh hưởng đến nhiều công trình kiến trúc cổ ở khu vực. Dẫu vậy, tháp Nhạn vẫn giữ được hình dáng cơ bản và những đặc điểm kiến trúc quan trọng. Những bức tường gạch đỏ trên nền trời miền Trung vì thế không chỉ là phần còn lại của một công trình cổ mà còn là chứng tích trực quan về trình độ kỹ thuật và nghệ thuật của một nền văn minh từng phát triển rực rỡ.

Giá trị ấy đã được Nhà nước ghi nhận khi tháp Nhạn được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia và năm 2018 được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt. Việc bảo tồn công trình vì thế không đơn thuần là giữ lại một ngọn tháp cổ, mà còn là bảo vệ một bộ phận quan trọng của di sản kiến trúc Champa trong lịch sử văn hóa Việt Nam.

Ngày nay, tháp Nhạn tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng. Không gian di tích vừa là điểm tham quan, vừa là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng. Lễ hội Vía Bà hằng năm, cùng những hoạt động nghệ thuật truyền thống, góp phần làm sống động giá trị của di sản. Trong không gian ấy, những yếu tố văn hóa Chăm được tiếp nối, giao hòa với đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân địa phương.

Bảo tồn tháp Nhạn vì thế cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa kiến trúc, cảnh quan và đời sống văn hóa. Việc tu bổ phải tôn trọng tối đa cấu trúc và vật liệu gốc; phát triển du lịch cần đi cùng với bảo vệ cảnh quan và không gian linh thiêng. Quan trọng hơn, cộng đồng cần được xem là chủ thể tham gia gìn giữ và phát huy giá trị di sản.

Gần một nghìn năm đã trôi qua, những viên gạch đỏ trên núi Nhạn vẫn bền bỉ đứng bên dòng Đà Rằng. Từ hình khối, tỷ lệ đến kỹ thuật xây dựng, tháp Nhạn là minh chứng sinh động cho trình độ kiến trúc của người Chăm xưa. Ngọn tháp không chỉ kể câu chuyện về một nền văn hóa từng tỏa sáng trên dải đất miền Trung, mà còn đặt ra trách nhiệm của hôm nay: giữ gìn nguyên vẹn những giá trị kiến trúc, lịch sử và văn hóa để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống các thế hệ mai sau.