Nghề "rèn" muối ở Tuyết Diêm

Làng muối Tuyết Diêm có lịch sử từ thế kỷ XVIII. Dưới thời vua Gia Long, vùng này mang tên Hoa Diêm. Đến triều vua Minh Mạng, khi người dân đưa nước mặn từ đầm Cù Mông vào sản xuất, vùng đất được đổi tên thành Tuyết Diêm, nghĩa là muối trắng như tuyết. Tên gọi ấy vừa gợi màu sắc tinh khiết, vừa là sự ghi nhận chất lượng đặc biệt của hạt muối nơi đây.

Trên những cánh đồng ven biển, hạt muối vẫn được tạo nên theo phương pháp thủ công truyền thống. Nắng càng gắt, gió càng mạnh, muối càng nhanh kết tinh. Nhưng với người Tuyết Diêm, hạt muối vừa thu hoạch vẫn chưa đủ “chín”. Muối được đưa về kho, đổ vào những chậu đất nung rồi xếp thành từng lớp trong những lò hầm xây bằng gạch. Khoảng nửa đêm, khi không khí nóng bức dịu bớt, người làng Tuyết Diêm bắt đầu nhóm lò. Lửa nhóm phía dưới, than phủ phía trên, muối "sống" được ủ nhiệt từ mọi phía. Suốt đêm, người thợ căng mình canh lửa, mắt cay xè vì hơi muối và mặt bỏng rát vì sức nóng. Bởi  thế, bà con phải chọn làm việc từ lúc nửa đêm đến rạng sáng để tránh sức nóng hầm hập của lò củi kết hợp với cái nắng hầm hập ban ngày ở miền Trung sẽ khiến công việc trở nên quá khắc nghiệt.

​Qua một đêm đỏ lửa, từ hạt muối "sống" khô cứng, vị mặn gắt và còn ngậm nước... đã cho ra những hạt muối hầm trắng phau, tơi xốp, mịn như tuyết, vị mặn dịu, hậu ngọt nhẹ đặc trưng, ít chát hơn so với muối thông thường. Biển trao cho muối vị mặn. Lửa trao cho muối sự tinh khiết. Sự khác biệt ấy đã làm nên thương hiệu muối hầm Tuyết Diêm. 

Theo các tư liệu địa phương và lời kể của nhiều lão diêm dân, thời Pháp thuộc, hạt muối Tuyết Diêm từng được xem như “vàng trắng”. Nhà cầm quyền khi đó đã xây dựng nhà kho ngay giữa cánh đồng muối, đồng thời bố trí canh giữ ngày đêm. Giá trị của hạt muối được người dân đúc kết qua câu truyền miệng: “Muối Cù Mông ba mươi đồng một hạt” như một cách nói giàu hình tượng để nhấn mạnh về sự quý giá của muối Tuyết Diêm thời bấy giờ.

Hơn ba thế kỷ trôi qua, nghề muối cũng có nhiều đổi thay. Năm 2022, UBND tỉnh Phú Yên (cũ) đã công nhận Tuyết Diêm là làng nghề truyền thống. Năm 2024, mô hình du lịch cộng đồng gắn với nghề muối Tuyết Diêm tiếp tục được lựa chọn trong Đề án Phát triển du lịch nông thôn và phát triển sản phẩm OCOP trong xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2024-2025 của tỉnh.

Hiện nay, muối hầm Tuyết Diêm đã chiếm lĩnh thị trường miền Trung và ngày càng trở nên nổi tiếng bởi cách làm độc đáo và đẳng cấp chất lượng. Hội Nông dân tỉnh Phú Yên (cũ) đã cùng cộng đồng Tuyết Diêm phát triển chuỗi các sản phẩm, từ muối kiến vàng Sông Hinh, muối lá é Sơn Hòa, muối tỏi ớt... đến những dòng muối tâm linh, muối sức khỏe, nước mắm được ủ từ muối Tuyết Diêm, cafe muối, combo quà tặng OCOP thể hiện sức sáng tạo không ngừng từ một làng nghề cổ. Địa phương kỳ vọng hạt muối tuyết không chỉ dừng lại ở một sản phẩm mưu sinh, mà sẽ trở thành một biểu tượng văn hóa, một thương hiệu, một lời mời gọi du khách đến đây ngắm những cánh đồng muối trắng lấp lánh dưới nắng, chứng kiến những lò hầm đỏ lửa, trải nghiệm hạt muối hoàn thành hành trình đặc biệt của mình. 

Trong bối cảnh nhiều nghề truyền thống đang tìm đường thích ứng với đời sống hiện đại, hướng đi kết hợp giữa bảo tồn nghề, phát triển du lịch trải nghiệm và nâng cao giá trị sản phẩm là giải pháp giúp Tuyết Diêm giữ được những bếp lửa đã cháy suốt hàng trăm năm. Đó còn là câu chuyện về một cộng đồng vẫn bền bỉ gìn giữ nghề cũ giữa những đổi thay của thời cuộc; về những con người lặng lẽ thức cùng đêm, để sáng hôm sau, trên mâm cơm của bao gia đình, vị mặn vẫn còn nguyên sự tinh khiết mà biển cả đã gửi gắm. Để rồi, khi tan trên đầu lưỡi, hạt muối ấy không chỉ để lại vị mặn, mà còn kể một câu chuyện dài về biển, về lửa và về một làng nghề đã chọn cách đi qua thử thách để giữ trọn giá trị của mình.