Người Công giáo Việt Nam “ Sống phúc âm giữa lòng dân tộc”

Từ khóa: Công giáo Việt Nam; Thư Chung 1980; Sống Phúc âm giữa lòng Dân tộc.

1. Thư Chung năm 1980 - Dấu ấn lịch sử của Giáo hội Công giáo Việt Nam

Sau năm 1975, nếu tính theo thời gian, Giáo hội Công giáo Việt Nam là một trong những tổ chức tôn giáo xây dựng đường hướng hoạt động mới sớm nhất. Sau một thời gian chuẩn bị, Đại hội toàn thể Giám mục ở Việt Nam triệu tập từ ngày 24/4 đến 01/5/1980, tại Thủ đô Hà Nội để thành lập Hội đồng Giám mục Việt Nam. Hội đồng Giám mục Việt Nam xác định nhiệm vụ:“Cổ vũ tính liên đới để phát huy các thiện tích mà Giáo hội dâng hiến cho Chúa bằng các hình thức tông đồ và phương pháp thích hợp với hoàn cảnh của thời đại, trong tinh thần gắn bó với dân tộc và đất nước”. Đặc biệt, Hội đồng Giám mục Việt Nam đã ra Thư Chung gửi toàn thể linh mục, tu sỹ và giáo dân cả nước - gọi là Thư Chung năm 1980, tỏ rõ tình cảm và trách nhiệm của người Công giáo với đất nước.

Thư Chung năm 1980, có Mục B-Hội thánh trong lòng dân tộc, chỉ với hơn hai trang khổ giấy A4 nhưng có tới 32 từ: Dân tộc, Đất nước, Quê hương, Tổ quốc, Đồng bào. Thư Chung năm 1980 nhấn mạnh vai trò của người Công giáo Việt Nam cùng đồng bào cả nước bảo vệ và xây dựng Tổ quốc đã cụ thể hóa trách nhiệm của người Công giáo Việt Nam với đất nước: “Lòng yêu nước của chúng ta phải thiết thực, nghĩa là chúng ta phải ý thức những vấn đề hiện tại của quê hương, phải hiểu biết đường lối, chính sách và pháp luật của Nhà nước, và tích cực cùng đồng bào toàn quốc góp phần bảo vệ và xây dựng một nước Việt Nam giàu mạnh, tự do và hạnh phúc”.

Từ định hướng và những nhiệm vụ cụ thể đó, Thư Chung năm 1980 được đúc kết bằng tên gọi “Thư Chung Sống Phúc âm giữa lòng Dân tộc” mà các đại hội của Hội đồng Giám mục Việt Nam tùy theo từng chủ đề mà ra những thư chung hoặc thông báo cụ thể hóa đường hướng hoạt động xã hội của giới Công giáo Việt Nam. Đại hội lần II (1983) Hội đồng Giám mục Việt Nam ra Thư mục vụ với chủ đề về Năm Cứu độ. Đại hội lần III (1986) Hội đồng Giám mục Việt Nam diễn ra năm 1986 khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, ra Thông báo nói rõ trách nhiệm của người Công giáo: “Trong nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, chúng ta hãy ra sức đóng góp nhiều hơn nữa với nỗ lực của mỗi người, cụ thể trong hoàn cảnh đất nước hiện nay (…) Chúng ta vừa là người Công giáo, vừa là công dân của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, hai phẩm tín đó không thể mâu thuẫn nhau, nếu chúng ta sống đạo đích thực và có lòng yêu nước chân thành”. 

Các Đại hội IV (1989), V (1992), VI (1995), VII (1998), VIII (2001), IX (2004), X (2007),… hoặc ra Thư Chung hoặc không ra Thư Chung mà ra Thông báo chung hoặc Thông báo chuyên biệt về một chủ đề xã hội, Hội đồng Giám mục Việt Nam đều khẳng định tinh thần của Thư Chung 1980. Năm 2001, tại Đại hội lần VIII, Hội đồng Giám mục Việt Nam ra Thư Chung nhấn mạnh: “Để yêu thương và phục vụ, trước hết ta phải tiếp tục đường hướng đồng hành với dân tộc, đồng cảm, chia sẻ hy vọng và lo âu của dân tộc trong tiến trình phát triển xã hội và thăng tiến con người. Ta không nhìn những vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội, giáo dục như những kẻ đứng ngoài cuộc, nhưng nhận đó là những vấn đề của ta và chủ động góp phần giải quyết, hầu cho mọi người được sống và sống dồi dào. Ta không thể thờ ơ với những chương trình phát triển cũng như tình trạng nghèo đói và những tệ nạn xã hội, bởi vì ta là thành viên của cộng đồng dân tộc với tất cả quyền lợi và nghĩa vụ”.

Có thể khẳng định từ định hướng của Thư Chung năm 1980 đã mở ra cho những đóng góp của giới Công giáo Việt Nam đối với đất nước.

2. Những đóng góp của giới Công giáo Việt Nam đối với đất nước theo Thư Chung năm 1980.

Thực hiện đường hướng của Thư Chung năm 1980, giới Công giáo Việt Nam đã có những đóng góp quan trọng được ghi nhận. Đó là đoàn kết dân tộc, đoàn kết tôn giáo, nâng cao ý thức và trách nhiệm công dân trong việc thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước,… Đặc biệt, với tinh thần bác ái, giới Công giáo đã nỗ lực thực hiện các hoạt động an sinh xã hội, trong đó chú trọng về hoạt động từ thiện xã hội từ khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới.

Hoạt động từ thiện xã hội của giới Công giáo Việt Nam được sự đôn đốc và định hướng của Hội đồng Giám mục Việt Nam và các giáo phận. Hội đồng Giám mục Việt Nam được thành lập dù với cơ chế liên đới và chia sẻ trách nhiệm, nhưng đóng vai trò lớn trong việc hướng dẫn, khích lệ hoạt động bác ái xã hội của giới Công giáo Việt Nam. Tại Đại hội lần thứ VIII (2001-2004), Hội đồng Giám mục Việt Nam thành lập Ủy ban Giám mục về Bác ái xã hội chuyên lo công việc từ thiện xã hội của Giáo hội Công giáo Việt Nam. Đến năm 2008, Ủy ban Bác ái xã hội đã thành lập tổ chức Caritas Việt Nam có hệ thống toàn quốc đến tận các giáo xứ và liên kết với Caritas quốc tế. Mục đích của Ủy ban Bác ái xã hội nêu rõ là “Sống Phúc âm giữa lòng Dân tộc”, phát huy tình yêu thương bác ái, liên đới giữa mọi người trong xã hội; là thăng tiến và phát triển con người toàn diện; là tổ chức điều phối giúp đỡ khẩn cấp khi có thiên tai hay những nhu cầu khẩn trương khác.

Những đóng góp xã hội của Giáo hội Công giáo Việt Nam trong thời gian vừa qua là có nhiều cơ sở khám chữa bệnh hội và điều dưỡng. Các cơ sở này ưu tiên khám và chữa bệnh cho những người nghèo, ở một số cơ sở khám, cấp phát thuốc miễn phí. Ngoài ra, các phòng khám còn thường tổ chức các đoàn đến vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa, nơi bà con không thể đến khám trực tiếp để tổ chức khám và phát thuốc miễn phí,… Điển hình trong việc mở phòng khám chữa bệnh là Dòng Con Đức Mẹ Vô nhiễm Phú Xuân Huế, Dòng Thánh Giuse Nha Trang, Dòng Mến Thánh giá,… Gần đây ở Giáo phận Phát Diệm triển khai hoạt động từ thiện đầy tính nhân văn bằng việc đăng ký hiến tặng giác mạc sau khi qua đời để cứu chữa bệnh nhân về mắt. Chỉ tính từ tháng 5/2007 đến tháng 10/2014, giáo xứ Cồn Thoi dưới sự dẫn dắt của Linh mục Antôn Đoàn Minh Hải đã có 403 người đăng ký hiến tặng giác mạc, trong đó có 200 người hiến giác mạc cho Bệnh viện Mắt Trung ương.

Một hoạt động y tế khác được Giáo hội thực hiện ở các cô nhi viện và nhà dưỡng lão và các trại phong cùi, với đối tượng chủ yếu là trẻ lang thang, mồ côi hoặc bị cha mẹ bỏ rơi và người già không nơi nương tựa, ốm đau bệnh tật không có người thân. Ở đây, họ được các nữ tu, các tình nguyện viên phục vụ chăm sóc ân cần, chu đáo. Điển hình của những hoạt động này là Dòng Nữ tử Bác ái Vinh Sơn, Dòng Đa Minh Thánh Tâm, Dòng Mến Thánh giá Việt Nam,… Giới Công giáo Việt Nam luôn ghi nhớ gương sáng nữ tu sỹ Dòng Nữ tử Bác ái Vinh Sơn Josephine Mai Thị Hậu, sinh năm 1941, quê ở Hải Hậu, Nam Định đã tận tụy, có nhiều cống hiến trong việc chăm sóc bệnh nhân phong tại Trại phong Di Linh, Lâm Đồng từ năm 1968 đến nay. Ghi nhận công lao của Josephine Mai Thị Hậu, năm 2001, Nhà nước phong tặng bà danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới.

Hoạt động y tế của giới Công giáo còn thực hiện ở các trung tâm cai nghiện ma túy, HIV/AID và chăm sóc sức khỏe cộng đồng với nhiều đối tượng cần được giúp đỡ như người khuyết tật, nạn nhân chất độc màu da cam. Các dòng tu thành lập các trung tâm chăm sóc, điều trị với các tình nguyện viên hết mình vì bệnh nhân. Điển hình của những hoạt động này là Trung tâm Mai Hoa, cơ sở nuôi dưỡng và bảo vệ trẻ em khuyết tật Thiên Phước tại Thành phố Hồ Chí Minh, Trường khuyết tật tình thương Mỹ Lâm và Bệnh xá tình thương Tân Hiệp (An Giang), Trường khuyết tật Nhân Ái (Đồng Tháp), cơ sở nuôi dưỡng trẻ em suy dinh dưỡng Tà Nung Đà Lạt (Lâm Đồng),…

Về giáo dục mầm non và dạy nghề, hưởng ứng chính sách xã hội hóa giáo dục, từ năm 1993, các dòng tu đã triển khai cơ sở giáo dục mầm non (dưới 5 tuổi) với hai hệ lớp mầm non và mẫu giáo. Các dòng tu vừa xây dựng cơ sở vật chất, vừa chuẩn bị đào tạo cô giáo là các nữ tu sỹ để phục vụ cho việc giáo dục mầm non. Các cơ sở giáo dục này có khi mở ở các dòng tu, cũng có khi mở ở các giáo xứ, nhưng tất cả đều do các dòng tu quản lý. Ngoài hệ thống trường lớp nhà trẻ, mẫu giáo đã và đang mở rộng đạt kết quả tích cực, Giáo hội và các dòng tu còn mở các lớp học tình thương, các lớp bổ túc văn hóa cho trẻ em lang thang cơ nhỡ, trẻ em khuyết tật,... Tiêu biểu cho hoạt động này là Dòng Mến Thánh giá Bắc Hải, Hội dòng Mến Thánh giá Thủ Thiêm, Hội dòng Gia đình Mẹ thăm viếng, Dòng Nữ tỳ Chúa Giê-su linh mục, Dòng Đức Bà,...

Dạy nghề là lĩnh vực mà Giáo hội mới triển khai trong thời thập niên đầu của thế kỷ XXI. Đối tượng thu hút ở các cơ sở dạy nghề là thanh niên Công giáo và không Công giáo không có công ăn việc làm. Các ngành nghề đa dạng ở nhiều lĩnh vực như: mộc, mây tre đan, làm hàng thủ công, xuất khẩu, may mặc, sửa chữa ô tô, xe máy,… phù hợp với nhiều đối tượng. Sau khi tốt nghiệp, học viên được nhận vào làm tại các cơ sở sản xuất của dòng tu hoặc giới thiệu liên hệ việc làm tại các cơ sở sản xuất khác. Các cơ sở dạy nghề tiêu biểu ở Giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh, Giáo phận Xuân Lộc,... Một điển hình tiêu biểu là cơ sở dạy nghề Ba Thôn ở Thành phố Hồ Chí Minh, trong 5 năm (2008-2013) đã đào tạo được 931 học viên. Trường Trung cấp nghề Hòa Bình do Dòng Don Bosco Đồng Nai đã đào tạo hàng nghìn thợ có tay nghề cao, năm 2016, được Nhà nước đồng ý nâng cấp thành Trường Cao đẳng nghề Hòa Bình.

Cùng với việc mở các cơ sở giáo dục mầm non, đào tạo nghề, Giáo hội Công giáo rất quan tâm đến việc hỗ trợ học tập cho con em các gia đình nghèo. Có thể nói, ở hầu hết các khu dân cư Công giáo, các giáo xứ, giáo họ, các họ đạo của các giáo phận trong cả nước đều có những hình thức khuyến học thu hút nhiều giáo dân, tu sỹ và các giáo sỹ hàng giáo phẩm tích cực tham gia. Ở những thành phố trung tâm có nhiều cơ sở đào tạo đại học, giới Công giáo ở đây còn hỗ trợ cho các học sinh đi thi vào các mùa thi, cấp học bổng cho những học sinh gặp khó khăn. Dòng Đức Bà truyền giáo, Dòng Đa Minh Lạng Sơn, Dòng Thánh thể, Tu hội Nữ tử Bác ái Vinh Sơn,... là những địa chỉ tiêu biểu trong phong trào khuyến học của Công giáo trong thời gian vừa qua.

Ngoài hai lĩnh vực hoạt động mang tính truyền thống là y tế và giáo dục, Giáo hội Công giáo còn triển khai các hoạt động xóa đói giảm nghèo, như: xây dựng quỹ tình thương, nhà tình thương, làm đường liên thôn, bắc cầu, làm cây nước,…

Khi đại dịch COVID-19 xảy ra từ năm 2019 đến năm 2022, các tổ chức tôn giáo ở Việt Nam có những đóng góp rất quan trọng về sức người, sức của để phòng chống đại dịch. Riêng các giáo phận Công giáo thuộc Tổng Giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh ủng hộ  300 tỷ đồng, trong đó hỗ trợ tiền mặt cho các khu điều trị COVID-19 và khu cách ly là 200 tỷ đồng. Bên cạnh những đóng góp về tài chính và vật chất, Công giáo và các tôn giáo có hơn 3.000 tình nguyện viên các tổ chức tôn giáo tham gia chống dịch, nhiều người đã xung phong ra tuyến đầu, đối mặt với những hiểm nguy. Hành trình nhân ái trong đại dịch COVID-19 đã có nhiều tín đồ, chức sắc các tôn giáo đã ra đi để lại sự tiếc thương trong cộng đồng.

3. Kết luận

Có nhiều nhận định, đánh giá về giá trị của Thư Chung năm 1980 và đóng góp an sinh xã hội của giới Công giáo Việt Nam. Xin được nhấn mạnh sự chỉ đạo của Giáo hoàng Bênêđictô XVI (1926-2023) tại Sứ điệp gửi cộng đồng dân Chúa ở Việt Nam nhân dịp Năm Thánh 2010: Giáo hội Công giáo Việt Nam tiếp tục xác định đường hướng gắn bó với dân tộc qua Thư Chung năm 1980, “rằng một giáo dân tốt đồng thời cũng là một công dân tốt”. Sau này, Giáo hoàng Phanxicô (1936-2025) ghi nhận giới Công giáo Việt Nam“ đã chứng tỏ mình là men trong xã hội, bằng cách đồng hành với sự phát triển của xã hội và đóng góp vào sự phát triển ấy với tư cách là những tín hữu có trách nhiệm và đáng tin”.

* Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.

Tài liệu tham khảo

1. Ban Tôn giáo Chính phủ, Tài liệu Hội đồng Giám mục Việt Nam năm 1980, Tài liệu lưu trữ, Hà Nội 1980.

2. Ban Tôn giáo Chính phủ, Tài liệu Đại hội II Hội đồng Giám mục Việt Nam, Tài liệu lưu trữ, Hà Nội 1983.

3. Ban Tôn giáo Chính phủ, Tài liệu Đại hội III Hội đồng Giám mục Việt Nam, Tài liệu lưu trữ, Hà Nội 1983.

4. Ban Tôn giáo Chính phủ (Vụ Công giáo), Hoạt động từ thiện xã hội của Giáo hội Công giáo Việt Nam, Hà Nội 2005.

5. Ban Tôn giáo Chính phủ, Huấn từ của Giáo hoàng Bênêđictô XVI, ngày 27/6/2009, Tài liệu lưu trữ. Hà Nội 2010.

6. Ban Tôn giáo Chính phủ, Báo cáo của Linh mục Antôn Đoàn Minh Hải trong buổi tiếp xúc với Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Doan, ngày 22/02/2014, Tài liệu lưu trữ, Hà Nội 2014.

7. Ban Tôn giáo Chính phủ, Phát biểu của Thủ tướng Chính phủ tại Hội nghị biểu dương các tổ chức tôn giáo có đóng góp trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc năm 2022, Hà Nội 2022.

8. Ban Tôn giáo Chính phủ, Thư Giáo hoàng Phanxicô gửi cộng đoàn Công giáo Việt Nam ngày 08/9/2023, Hà Nội 2023.

9. Ban Tôn giáo tỉnh Lâm Đồng, Báo cáo tình hình tôn giáo và công tác tôn giáo năm 2002, Tài liệu lưu trữ, Lâm Đồng 2002.

10. Giáo phận Xuân Lộc, Thành quả bác ái xã hội - Caritas (01/01/2007- 30//9/2018), Đồng Nai 2018.

11. Hội đồng Giám mục Việt Nam (Ủy ban Văn hóa), Dấu ấn 350 năm Giáo hội Công giáo Việt Nam, Nxb. Phương Đông, Hà Nội 2010.

12. Hội đồng Giám mục Việt Nam, Giáo hội Công giáo Việt Nam, Niên giám 2005.

13. Ủy ban Đoàn kết Công giáo Thành phố Hồ Chí Minh, Công giáo và Dân tộc số 1773, tháng 9/2010.