Những chặng đường của Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam

Từ khóa: Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam; Ủy ban Liên lạc Công giáo Toàn quốc; Người Công giáo Việt Nam.

1. Từ các phong trào Công giáo yêu nước đến Ủy ban Liên lạc Công giáo Toàn quốc năm 1955

Công giáo vào Việt Nam từ giữa thế kỷ XVI. Thời kỳ từ năm 1533 đều từ các dòng truyền giáo từ phương Tây, như Dòng Phanxicô, Dòng Tên thuộc Bồ Đào Nha và dòng Đa Minh thuộc Tây Ban Nha, sau này là Hội Thừa sai Pari (Missions Étrangères de Paris - MEP) thuộc Pháp. Vì khác biệt về văn hóa nên thời kỳ đầu việc truyền Công giáo vào Việt Nam không đạt kết quả như các nhà truyền giáo mong muốn. Qua thời gian, nhất là từ thế kỷ XX, vì nhiều lý do, số lượng tín đồ Công giáo ở Việt Nam tăng lên. Cụ thể: Năm 1890 là 708.000 tín đồ, năm 1975 là 3,5 triệu tín đồ, năm 2024 là 7,5 triệu tín đồ.

Cùng với quá trình tăng về số lượng tín đồ và phạm vi hoạt động, Công giáo ở Việt Nam xây dựng tổ chức Giáo hội theo truyền thống trong mối quan hệ với Giáo triều Vatican. Đến nay, cả nước có tất cả 27 giáo phận của ba tổng giáo phận: Tổng Giáo phận Hà Nội gồm 11 giáo phận, Tổng Giáo phận Huế gồm 06 giáo phận, Tổng Giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh gồm 10 giáo phận.

Với vai trò giao lưu tiếp biến giữa văn minh, văn hóa phương Tây với văn hóa Việt Nam, Công giáo có quá trình gắn bó với dân tộc Việt Nam. Trở lại lịch sử, từ những thập niên cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, ở Việt Nam đã có nhiều người Công giáo, trong đó có linh mục, tu sĩ, giáo dân tham gia phong trào yêu nước chống ngoại xâm. Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, từ Cách mạng Tháng Tám (1945), phong trào yêu nước của người Công giáo ra đời và phát triển mạnh với nhiều hình thức hoạt động rất phong phú để hoan nghênh, ủng hộ Chính phủ cách mạng. Đây chính là cơ sở hình thành các tổ chức yêu nước của người Công giáo. Các tổ chức của phong trào yêu nước của người Công giáo ra đời trong điều kiện cụ thể. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, nhiều tổ chức tôn giáo cứu quốc với tên gọi khác nhau ra đời, trong đó có các tổ chức Công giáo kháng chiến, như: Hội Công giáo Kháng chiến Nam Bộ, Ủy ban Liên lạc Công giáo Kháng chiến Khu Ba, Khu Tả Ngạn,… Các tổ chức Công giáo yêu nước đã phát hành báo Vì Chúa vì Tổ quốc ở Nam Bộ, Sáng danh Chúa ở Bắc Bộ để tuyên truyền, phát huy lòng yêu nước trong đồng bào Công giáo.

Đầu những năm 1950, các tổ chức yêu nước của người Công giáo xuất hiện ý tưởng thống nhất các tổ chức Công giáo kháng chiến các địa phương hình thành một tổ chức chung hoạt động trong phạm vi toàn quốc để hoạt động yêu nước thiết thực, hiệu quả hơn. Tháng 8/1953, Hội nghị Tôn giáo toàn quốc được tổ chức tại chiến khu Việt Bắc quy tụ nhiều đại biểu, chức sắc các tôn giáo các địa phương trong cả nước. Các đại biểu Công giáo tham dự Hội nghị đã có cuộc gặp mặt trao đổi và đi đến nhất trí việc thống nhất các tổ chức Công giáo kháng chiến. Tuy nhiên, vì điều kiện thời chiến nên đoàn đại biểu các linh mục, giáo dân Công giáo kháng chiến Nam Bộ không thể ra dự hội nghị nên ý định thống nhất tổ chức Công giáo yêu nước chưa thực hiện được.

Sau Hiệp định Genève, một cuộc di cư lớn của hơn nửa triệu người Công giáo đã gây ra hậu quả xã hội nặng nề. Trước tình hình đó, đòi hỏi thành lập một tổ chức Công giáo trong cả nước trở nên rất cấp thiết. Ban Vận động được thành lập gồm các linh mục và trí thức Công giáo đại diện phong trào và tổ chức yêu nước của người Công giáo được hình thành do Linh mục Phêrô Vũ Xuân Kỷ làm Trưởng ban. Sau ba tháng chuẩn bị với những hoạt động vận động tích cực, từ ngày 08 đến 11/3/1955, Đại hội đại biểu những người Công giáo Việt Nam yêu Tổ quốc, yêu hòa bình được tổ chức tại Hà Nội với sự tham dự của 191 đại biểu, trong đó có 46 linh mục, 08 tu sỹ, 137 giáo dân tiêu biểu. Đại hội khẳng định cần có một tổ chức của người Công giáo để tập hợp mọi người Công giáo kính Chúa, yêu Nước, yêu hòa bình trong toàn quốc. Đại hội đã thành lập tổ chức lấy tên là: Ủy ban Liên lạc những người Công giáo yêu Tổ quốc, yêu hòa bình (gọi tắt là Ủy ban Liên lạc Công giáo Toàn quốc). Ủy ban Liên lạc Công giáo Toàn quốc có 27 vị (trong đó có 11 linh mục) do Linh mục Phêrô Vũ Xuân Kỷ làm Chủ tịch, Linh mục Gioan Baotixita Hồ Thành Biên, Luật sư Dương Văn Đàm làm Phó Chủ tịch. Đại hội thành lập báo Chính Nghĩa là cơ quan ngôn luận thay cho các tờ báo trước đó ở ba miền.

Đại hội thông qua Điều lệ với tôn chỉ, mục đích: Là tổ chức tập hợp mọi người Công giáo kính Chúa, yêu Nước để cùng nhân dân cả nước thực hiện các nhiệm vụ: 1- Nâng cao tinh thần kính Chúa yêu Nước của người Công giáo; 2- Cùng toàn dân đấu tranh củng cố hòa bình, thực hiện thống nhất đất nước bằng tổng tuyển cử tự do tạo điều kiện tiến lên hoàn thành độc lập dân chủ trong cả nước; 3- Đoàn kết với toàn dân đập tan mọi âm mưu lợi dụng của chủ nghĩa đế quốc.

Trong suốt thời gian hoạt động trước năm 1975, Ủy ban Liên lạc Công giáo Toàn quốc đã bám sát tôn chỉ mục đích, vận động đồng bào Công giáo góp phần cùng nhân dân cả nước thực hiện Cách mạng Tháng Tám thành công, kháng chiến chống thực dân Pháp, kháng chiến chống đế quốc Mỹ thắng lợi, thống nhất đất nước, giang sơn thu về một mối.

2. Đất nước thống nhất (1975) và sự ra đời Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam

Đại thắng mùa Xuân 1975 đưa đất nước, dân tộc Việt Nam bước sang thời kỳ mới xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Phong trào yêu nước của người Công giáo cũng có bước chuyển biến tích cực. Sau năm 1975, cùng với hoạt động của Ủy ban Liên lạc Công giáo Toàn quốc, một số địa phương cũng hình thành một số phong trào yêu nước của người Công giáo gắn với thực hiện các nhiệm vụ kinh tế, xã hội tại địa phương. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, phong trào phát triển mạnh nên năm 1980 đã ra đời Ủy ban Vận động Công giáo Thành phố Hồ Chí Minh.

Để thống nhất hoạt động phong trào cả nước, đáp ứng nguyện vọng của đông đảo người Công giáo Việt Nam, tháng 12/1981, Ủy ban Liên lạc Công giáo toàn quốc họp Hội nghị mở rộng đề nghị tổ chức Đại hội đại biểu Công giáo toàn quốc để lập tổ chức mới của phong trào Công giáo cả nước. Các đại biểu đều nhất trí và bắt tay vào chuẩn bị Đại hội. Ngày 06/7/1983, Ban Thường trực Ủy ban Liên lạc Công giáo Toàn quốc họp tại Hà Nội khẳng định Ủy ban Liên lạc Công giáo Toàn quốc đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình và quyết định đứng ra hiệp thương với một số tổ chức, phong trào Công giáo ở các địa phương để mở Hội nghị thành lập Ban Trù bị Đại hội Công giáo Toàn quốc. Trong các ngày 24, 25, 26/8/1983, tại Thành phố Hồ Chí Minh, Hội nghị được tổ chức với sự tham gia của đại diện các tổ chức và phong trào Công giáo yêu nước trong cả nước. Hội nghị thành lập Ban Trù bị do Linh mục Antôn Nguyễn Thế Vịnh làm Trưởng ban.

Công tác chuẩn bị được tiến hành khẩn trương trong một thời gian ngắn, để đến các ngày từ 08 đến 10/11/1983, với 299 đại biểu, trong đó có 142 linh mục, 11 tu sỹ và 146 giáo dân đại diện cho đồng bào Công giáo cả nước đã về Hà Nội tham dự Đại hội đại biểu những người Công giáo Việt Nam xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đại hội đã thành lập Ủy ban Đoàn kết Công giáo Yêu nước Việt Nam (sau đổi tên thành Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam). Đại hội thông qua Điều lệ khẳng định Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam kế tục các tổ chức tiền thân của phong trào Công giáo yêu nước. Cụ thể: Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam là một tổ chức thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam có tôn chỉ, mục đích đoàn kết rộng rãi người Công giáo Việt Nam, để thực hiện các nhiệm vụ. Cụ thể: Động viên người Công giáo cùng toàn dân xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; Góp sức thực hiện đường hướng Giáo hội gắn bó với dân tộc, tăng cường xây dựng và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân trên nền tảng truyền thống đạo đức và văn hóa của dân tộc; Quan tâm đến quyền lợi đời sống vật chất, tinh thần của mọi người Công giáo, phản ánh tâm tư nguyện vọng của người Công giáo với nhà nước để được xem xét giải quyết; Cùng toàn dân và Ki-tô hữu trên thế giới xây dựng và bảo vệ hòa bình, dân chủ, tiến bộ xã hội.

Khi thành lập Ủy ban Liên lạc Công giáo Toàn quốc (1955) và Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam (1983) không trực thuộc Giáo hội Công giáo Việt Nam nên có quan điểm hoặc lấn lướt giáo hội và nặng về chính trị... Trước những dư luận trái chiều nên khi Đại hội ra đời Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam năm 1983 đã nói rõ: “Trái với những lời xuyên tạc, Ủy ban Liên lạc Toàn quốc những người Công giáo Việt Nam yêu Tổ quốc, yêu hòa bình không hề bao giờ có ý nghĩ ly khai Giáo hội mẹ của mình và cũng không bao giờ hoạt động như là một tổ chức thuần túy tôn giáo trực thuộc hàng giáo phẩm. Đây là một tổ chức Công giáo làm nghĩa vụ công dân, chỉ mong muốn và cố gắng làm sao cho mọi người trong cộng đồng của mình được sánh vai với đồng bào ruột thịt, cho Giáo hội mẹ được xứng đáng với Tổ quốc thân yêu. Từ nay về sau nhất định những người Công giáo yêu nước Việt Nam cũng suy nghĩ và hành động như vậy”.

Và như vậy, Ủy ban Liên lạc Công giáo Toàn quốc và Ủy Ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam không phải là tổ chức giáo hội mà là tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội của giới Công giáo ở Việt Nam. Đại hội năm 1983 cũng quyết định lập cơ quan ngôn luận của Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam là tuần báo Người Công giáo Việt Nam và tiếp tục duy trì tờ Công giáo và Dân tộc của Ủy ban Đoàn kết Công giáo Thành phố Hồ Chí Minh.

Khi thành lập Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam có những giáo sỹ, nhất là chức giám mục nghi ngại nhưng cùng với thời gian, qua hoạt động và đóng góp của tổ chức này đã làm thay đổi nhận thức và ứng xử. Giám mục Gioan Baotixita Bùi Tuần đánh giá cao vai trò của Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam và là cộng tác viên trọng yếu của báo Người Công giáo Việt Nam, báo Công giáo và Dân tộc trong một thời gian dài. Năm 2004, Linh mục Phaolô Nguyễn Thái Hợp (sau này là Giám mục) qua bài viết Đối diện với thách đố của tương lai nhân Hội thảo Nửa thế kỷ người Công giáo Việt Nam đồng hành cùng dân tộc, đã bày tỏ: “Không ai có thể nghi ngờ về vai trò của Ủy ban Đoàn kết Công giáo trong việc động viên lòng yêu nước của người Công giáo và khẳng định vị trí của khối Công giáo trong lòng Dân tộc”.

Mặc dù, không phải là giáo hội nhưng để khẳng định vị trí và vai trò của tổ chức tôn giáo mang tính đặc thù, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng ra Quyết định 13/CT, ngày 11/01/1984 phê chuẩn việc thành lập Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam.

3. Các kỳ đại hội của Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam

Từ khi thành lập năm 1983 đến năm 2023, Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam đã qua 07 kỳ đại hội, mỗi nhiệm kỳ là 05 năm. Cụ thể:

Đại hội nhiệm kỳ I (1983-1990) tổ chức từ ngày 08-11/11/1983 đã nhất trí thành lập Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam gồm 74 thành viên, trong đó có 49 linh mục, 01 tu sĩ và 24 giáo dân. Chủ tịch là Linh mục Antôn Nguyễn Thế Vịnh.

Đại hội nhiệm kỳ II (1990-1997) tổ chức từ ngày 10-12/10/1990 đã hiệp thương cử ra 81 ủy viên Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam, trong đó có 55 linh mục, 01 nữ tu và 25 giáo dân. Chủ tịch là Linh mục Phêrô Võ Thành Trinh.

Đại hội nhiệm kỳ III (1997-2003) tổ chức tại Hà Nội, từ ngày 30-31/12/1997, đã hiệp thương cử ra 97 ủy viên Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam, trong đó có 67 linh mục, 04 nữ tu và 26 giáo dân. Chủ tịch là Linh mục Phaolô Nguyễn Thái Bá.

Đại hội nhiệm kỳ IV (2003-2008) tổ chức từ ngày 02-03/01/2003 xác định chủ đề là: “Đoàn kết - Hiệp thông - Đồng hành”. Đại hội đã hiệp thương cử ra 104 ủy viên Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam, trong đó có 64 linh mục, 6 tu sĩ và 34 giáo dân. Chủ tịch là Linh mục Bênêđictô Nguyễn Tấn Khóa.

Đại hội nhiệm kỳ V (2008-2013) tổ chức tại Hà Nội từ ngày 19-20/11/2008, xác định chủ đề là: “Về nguồn - Hội nhập - Thăng tiến”. Đại hội đã hiệp thương cử ra 128 ủy viên Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam, trong đó có 74 linh mục, 4 tu sĩ và 50 giáo dân. Chủ tịch là Linh mục Phêrô Nguyễn Công Danh.

Đại hội nhiệm kỳ VI (2013-2018) tổ chức tại Hà Nội, từ ngày 19-20/11/2013, xác định chủ đề là: “Hợp tác - Đồng hành - Chia sẻ”. Đại hội đã hiệp thương cử ra 138 ủy viên Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam, trong đó có 74 linh mục, 04 tu sĩ và 61 giáo dân. Chủ tịch Linh mục Phêrô Nguyễn Công Danh.

Đại hội nhiệm kỳ VII (2018-2023) tổ chức tại Hà Nội từ ngày 12-13//10/2018, xác định chủ đề là: “Hiệp thông - Đồng hành - Phục vụ”. Đại hội đã hiệp thương cử ra 147 ủy viên Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam, trong đó có 76 linh mục, 05 tu sĩ và 66 giáo dân. Chủ tịch là Linh mục Giuse Trần Xuân Mạnh.

Đại hội nhiệm kỳ VIII (2023-2028) tổ chức tại Hà Nội từ ngày 11-12/10/2023 xác định chủ đề là: “Hiệp hành - Chia sẻ - Phục vụ”. Đại hội đã hiệp thương cử ra 148 ủy viên Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam, trong đó 64 linh mục, 06 tu sỹ và 78 giáo dân. Chủ tịch là Linh mục Giuse Trần Xuân Mạnh.

Tổ chức Ủy ban Đoàn kết Công giáo được quy định chỉ thành lập ở cấp Trung ương và tỉnh, thành phố có đông đồng bào Công giáo. Đến năm 2004, cả nước đã thành lập 37 Ủy ban Đoàn kết Công giáo các tỉnh, thành phố. Năm 2025, sau khi thực hiện sắp xếp tổ chức bộ máy hệ thống chính trị theo 2 cấp tỉnh và xã thì có 25 tỉnh, thành phố có Ủy ban Đoàn kết Công giáo.

4. Kết luận

Vì những lý do rất riêng về chính trị, văn hóa, xã hội, giới Công giáo ở Việt Nam đã hình thành một tổ chức mang tính chất tôn giáo - xã hội. 70 năm tồn tại và phát triển (1055-2025), Ủy ban Đoàn kết Công giáo đã thực hiện tốt việc động viên lòng yêu nước của người Công giáo, thực hiện đường hướng của Hội đồng Giám mục Việt Nam qua Thư Chung năm 1980: “Sống Phúc âm giữa lòng Dân tộc để phục vụ hạnh phúc của đồng bào”, từ đó khẳng định vị trí của Công giáo trong lòng dân tộc Việt Nam.

Tài liệu tham khảo

1. Ban Tôn giáo Chính phủ, Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam (1983-2003), Hà Nội, 2003.

2. Linh mục Nguyễn Thành Danh (Chủ biên), Kỷ yếu tọa đàm Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam 30 năm một chặng đường, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, 2013.

3. Nguyễn Đình Đầu, Dấu ấn 50 năm hàng giáo phẩm Việt Nam. Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, 2010.

4. Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam, Kỷ yếu tọa đàm khoa học, Hà Nội ngày 21, 22/12/2004.

5. Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam, Nửa thế kỷ người Công giáo Việt Nam đồng hành cùng dân tộc, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, 2005.

6. Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam, Báo cáo Tổng kết công tác năm 2025 và phương hướng, nhiệm vụ công tác năm 2026, Hà Nội, 2025.

7. Nguyễn Thanh Xuân, Một số tôn giáo ở Việt Nam, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, 2005.