Trong thời kỳ đổi mới đất nước, những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của các tôn giáo được tôn trọng và khuyến khích phát huyTừ khóa: Đạo đức tôn giáo; Văn hóa tôn giáo; Giá trị văn hóa; Việt Nam.
Trong thời kỳ đổi mới đất nước, Đảng ta ban hành Nghị quyết số 24/NQ-TW ngày 16/10/1990 của Bộ Chính trị khẳng định: Tôn giáo, tín ngưỡng là nhu cầu tinh thần của một bộ phận quần chúng nhân dân. Đạo đức tôn giáo có nhiều điều phù hợp với công cuộc xây dựng xã hội mới. Trong nhiều văn kiện tiếp theo, Đảng ta chủ trương tôn trọng và phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của tôn giáo trong công cuộc xây dựng xã hội mới.
Chỉ thị 37/CT của Bộ Chính trị ngày 02/7/1998 về công tác tôn giáo trong tình hình mới đã khẳng định: “Những giá trị văn hóa đạo đức tốt đẹp của các tôn giáo được tôn trọng và khuyến khích phát huy”[1]. Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1999) về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc nêu rõ: “Khuyến khích ý tưởng công bằng, bác ái, hướng thiện... trong tôn giáo, đồng thời tuyên truyền giáo dục khắc phục mê tín dị đoan, chống việc lợi dụng tôn giáo, tín ngưỡng thực hiện ý đồ chính trị xấu”[2].
Nghị quyết số 25/NQ-TW ngày 12/3/2003 của Hội nghị Trung ương 7 khóa IX đã bổ sung phát triển quan điểm của Đảng về vấn đề tôn giáo, trong đó có quan điểm về phát huy giá trị văn hóa, đạo đức tôn giáo. Theo đó, Đảng ta khuyến khích các tôn giáo tham gia xã hội hóa các hoạt động y tế, văn hóa, xã hội, giáo dục...
Đại hội lần thứ XIII của Đảng khẳng định: “Khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí tự cường dân tộc, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc”[6]. Vì vậy, phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp và nguồn lực của các tôn giáo cho sự nghiệp phát triển đất nước hiện nay là rất quan trọng, tạo thành sức mạnh tổng hợp trong thực hiện các chỉ tiêu, nội dung về phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa, giáo dục, y tế, củng cố quốc phòng - an ninh, mở rộng quan hệ đối ngoại hợp tác, phát triển. Đồng thời, góp phần làm thất bại mọi âm mưu, thủ đoạn chống phá cách mạng Việt Nam của các thế lực thù địch, phản động, bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng, xây dựng đất nước.
Thứ nhất, diện mạo văn hóa tôn giáo khởi sắc, góp phần làm phong phú diện mạo văn hóa dân tộc
Số lượng các tổ chức tôn giáo được Nhà nước công nhận tăng lên cùng với sự gia tăng của đội ngũ chức sắc, nhà tu hành, tín đồ, cơ sở thờ tự và cơ sở đào tạo của các tôn giáo[8]. Năm 2003, cả nước có 06 tôn giáo, 15 tổ chức với 17 triệu tín đồ, khoảng 20.000 cơ sở thờ tự; 34.000 chức sắc, 78.000 chức việc thì đến năm 2022, chính quyền đã công nhận 43 tổ chức, thuộc 16 tôn giáo khác nhau, với trên 27 triệu tín đồ, trên 53.000 chức sắc, khoảng 148.000 chức việc, trên 29.700 cơ sở thờ tự…[13]. Nhiều cơ sở thờ tự của tôn giáo đã được tu sửa khang trang, sạch đẹp hơn; hàng trăm hécta đất ở nhiều địa phương được cấp cho các tổ chức tôn giáo để xây dựng cơ sở thờ tự, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng chân chính của Nhân dân. Số lượng trường, lớp đào tạo của các tôn giáo ngày càng tăng. Nhiều chức sắc, nhà tu hành đã được Nhà nước tạo điều kiện cho ra nước ngoài học tập nâng cao trình độ.
Hằng năm, có trên 8.000 lễ hội về tín ngưỡng, tôn giáo, với hàng vạn tín đồ tham gia[13]. Những ngày lễ hội lớn của các tôn giáo như: lễ Phật đản, lễ Vu lan của Phật giáo, lễ Noel của Công giáo và Tin Lành, lễ hội Yến Diêu Trì của đạo Cao Đài, lễ Khai đạo của Phật giáo Hòa Hảo... đều được tổ chức quy mô ở nhiều địa phương trên cả nước... Những ngày lễ kỷ niệm với quy mô lớn và các hội nghị quốc tế của các tôn giáo cũng được Nhà nước quan tâm, tạo điều kiện như: Đại lễ Phật đản Liên Hợp quốc (2008, 2014, 2019, 2025), Hội nghị Nữ giới lần thứ XI (2009) của Phật giáo; lễ kỷ niệm 100 năm truyền giáo đến Việt Nam (2011) của Tin Lành; Tổng tu nghị của các dòng tu, Hội nghị quốc tế Dòng Đức Bà truyền giáo, Hội nghị thường kỳ của các tu sỹ thuộc Tỉnh dòng Tên vùng Đông Á - Úc; Hội nghị toàn thể Liên Hội đồng Giám mục Á châu lần thứ X, lễ kỷ niệm 50 năm thành lập Hàng Giáo phẩm Việt Nam, lễ kỷ niệm 350 năm thành lập Giáo phận Đàng Trong và Giáo phận Đàng Ngoài của Công giáo,...
Những đổi thay trong diện mạo văn hóa tôn giáo góp phần xây dựng đời sống văn hóa, xã hội ngày càng văn minh, hiện đại.
Thứ hai, trình độ dân trí, ý thức chính trị của chức sắc, nhà tu hành, tín đồ tôn giáo ngày càng
được nâng cao, đồng bào các tôn giáo thêm tin tưởng, phấn khởi, tích cực tham gia đời sống chính trị - xã hội
Phật giáo Việt Nam với phương châm “Đạo pháp - Dân tộc và Chủ nghĩa xã hội”; Công giáo với phương châm “Sống Phúc âm giữa lòng dân tộc để phục vụ hạnh phúc của đồng bào”; đạo Tin Lành với đường hướng: “Sống phúc âm, phụng sự Thiên Chúa, phục vụ Tổ quốc và dân tộc”; đạo Cao Đài với phương châm “Nước vinh, Đạo sáng”; Phật giáo Hòa Hảo với tôn chỉ “Chấn hưng nền đạo, gắn bó với dân tộc, phù hợp với chính sách và luật pháp của Nhà nước, góp phần tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”... Nhiều chức sắc tôn giáo đã gương mẫu đi đầu định hướng, dẫn dắt hoạt động của tổ chức, tín đồ theo hướng nhập thế, đồng hành với dân tộc, gắn đạo với đời, đóng góp tích cực cho xã hội.
Thứ ba, chức sắc, nhà tu hành và đồng bào tín đồ tôn giáo tích cực tham gia các phong trào thi đua yêu nước, xây dựng đời sống văn hóa
Hưởng ứng chủ trương của Đảng, Nhà nước, các phong trào thi đua sống tốt đời, đẹp đạo được tổ chức sâu rộng với nhiều hình thức khác nhau trong nhiều vùng đồng bào theo tôn giáo. Thông qua các phong trào, những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của các tôn giáo được thể hiện sống động trong đời sống thực tế.
Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” ở khu dân cư được đông đảo chức sắc, nhà tu hành và tín đồ các tôn giáo vận dụng sáng tạo gắn với đặc điểm của từng tôn giáo, hình thành các phong trào như: “Xây dựng chùa cảnh tinh tiến, gương mẫu”, “Xây dựng xứ, họ tiên tiến, gia đình Công giáo gương mẫu”... Các phong trào phòng chống tội phạm, ma túy, tệ nạn xã hội, xây dựng nếp sống mới trong việc hiếu, hỷ và lễ hội, xây dựng và thực hiện các quy ước, hương ước của thôn xóm, khu dân cư,... đều được đông đảo tín đồ tôn giáo nhiệt tình hưởng ứng.
Thứ tư, chức sắc, nhà tu hành và đồng bào tín đồ tôn giáo tham gia tích cực vào quá trình xã hội hóa giáo dục, y tế và các hoạt động từ thiện, xã hội
Những năm qua, quỹ khuyến học của các tổ chức tôn giáo được lập ở nhiều vùng đã và đang làm thay đổi quan niệm của người theo tôn giáo, góp phần nâng cao trình độ học vấn của tín đồ tôn giáo. Nhiều lớp học tình thương, trường, lớp mầm non, lớp mù xóa chữ do chức sắc, nhà tu hành và các tổ chức tôn giáo thành lập đã và đang có những đóng góp thiết thực cho sự nghiệp giáo dục, đào tạo và ngày càng tạo được tín nhiệm trong xã hội. Nhiều phòng khám, chữa bệnh của các tôn giáo đã và đang hoạt động hiệu quả góp phần cùng Nhà nước nâng cao chất lượng khám chữa bệnh cho Nhân dân. Phong trào hoạt động từ thiện xã hội được đông đảo chức sắc, nhà tu hành và tín đồ tôn giáo tích cực thực hiện dưới nhiều hình thức như hỗ trợ vốn sản xuất, mở trường, lớp tình thương, xây dựng trung tâm bảo trợ xã hội, cấp học bổng, khám chữa bệnh, hỗ trợ thiên tai, hiến máu, giúp đỡ các đối tượng xã hội,...
Để những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của tôn giáo tiếp tục được phát huy hiệu quả trong thực tiễn cuộc sống, cần thực hiện một số giải pháp sau:
Một là, tăng cường công tác nghiên cứu, nhận diện giá trị văn hóa, đạo đức tôn giáo, thống nhất quan điểm trong toàn hệ thống chính trị và tạo hành lang pháp lý cho việc phát huy giá trị văn hóa, đạo đức tôn giáo
Đảng, Nhà nước cần quan tâm đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học về tôn giáo, đánh giá vai trò của tôn giáo trong đời sống xã hội. Trên cơ sở những giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống của dân tộc và sự phù hợp với công cuộc xây dựng xã hội mới cần nhận diện các giá trị và phản giá trị trong tôn giáo. Từ đó có chính sách phù hợp để phát huy những giá trị tích cực và hạn chế dần mặt tiêu cực của tôn giáo; thống nhất quan điểm, trách nhiệm của cả hệ thống chính trị về vấn đề tôn giáo nói chung, các giá trị văn hóa, đạo đức của tôn giáo nói riêng.
Hai là, các tổ chức chính trị - xã hội cần kết hợp chặt chẽ với các tổ chức tôn giáo, hướng dẫn các hoạt động tôn giáo bảo đảm quy định của pháp luật, đồng thời tạo điều kiện để các tổ chức tôn giáo tiếp tục phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của tôn giáo
Ba là, tăng cường công tác nghiên cứu, học tập kinh nghiệm của một số quốc gia đã vận dụng thành công những giá trị văn hóa, đạo đức tôn giáo vào việc xây dựng và phát triển đất nước
Những năm gần đây, xuất phát từ vai trò thực tế của tôn giáo trong đời sống xã hội, với cái nhìn cởi mở, một số quốc gia từng có một thời rất cứng rắn trong xây dựng nhà nước thế tục phi tôn giáo với nguyên tắc tách tôn giáo khỏi nhà nước, tách chính trị khỏi ảnh hưởng của tôn giáo, nay cũng có sự điều chỉnh dần trong chính sách nhằm phát huy nguồn lực của tôn giáo, đặc biệt trên lĩnh vực văn hóa, đạo đức. Singapore có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam về sự đa dạng tôn giáo đã rất thành công khi thực hiện chính sách hài hòa tôn giáo, trân trọng, sử dụng giá trị văn hóa tôn giáo trong quá trình phát triển đất nước và đã thu được những kết quả đáng khích lệ. Lào, Thái Lan cũng khá thành công khi sử dụng những giá trị văn hóa tôn giáo phục vụ phát triển đất nước.
Mô hình chính sách hài hòa tôn giáo, đưa giáo dục tôn giáo, sử dụng, phát huy giá trị văn hóa, đạo đức tôn giáo phục vụ phát triển xã hội của các nước trong khu vực có nhiều điểm tương đồng với
Việt Nam về văn hóa, xã hội, là những mô hình tốt cho vận dụng nhằm khai thác, phát huy hiệu quả hơn nữa giá trị văn hóa, đạo đức tôn giáo phục vụ cho quá trình xây dựng và phát triển đất nước trong thời kỳ mới .
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Chính trị, Chỉ thị 37/CT ngày 02/7/1998 về công tác tôn giáo trong tình hình mới.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII (1999).
3. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà Nội, 2016, tr.165.
4. Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Pháp lệnh số 21/2004/PLUBTVQH11 ngày 18/6/2004 về tín ngưỡng, tôn giáo.
5. Nghị quyết số 25/NQ/TW, ngày 12/3/2003 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về công tác tôn giáo trong tình hình mới.
6. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb.Chính trị Quốc gia Sự thật, tr.171.
7. Bước đầu tìm hiểu mối quan hệ giữa Nhà nước và Giáo hội, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, 2003.
8. Theo Ban Tôn giáo Chính phủ, tính đến năm 2014, Việt Nam có 13 tôn giáo với 41 tổ chức tôn giáo và 1 pháp môn tu hành đã được Nhà nước công nhận và cấp đăng ký hoạt động với gần 24 triệu tín đồ, 83 nghìn chức sắc, 250 nghìn chức việc, 46 cơ sở đào tạo, 25.000 cơ sở thờ tự.
9. Việt Nam với vấn đề quyền con người, Hà Nội, 2005, tr.1.
10. Luận cứ phê phán các quan điểm sai trái thù địch, Nxb.Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2014.
11. Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam. Nxb. Tôn giáo, Hà Nội năm 2022, tr. 90, 91.
12. Theo Nguyễn Công Huyên, Phát huy vai trò của các tổ chức tôn giáo trong hoạt động từ thiện xã hội, Tạp chí Công tác Tôn giáo số 10/2009, tr.12-14.
13. ThS. Nguyễn Văn Long, Chưa bao giờ các tôn giáo ở Việt Nam có điều kiện hoạt động thuận lợi như hiện nay, https://mattran.org.vn/dan-toc-ton-giao/chua-bao-gio-cac-ton-giaoo-viet-nam-co-dieu-kien-hoat-dong-thuan-loi-nhu-hiennay-49720.html, ngày 14/05/2023.
14. Hồ Văn Đức, Phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của các tôn giáo cho sự nghiệp phát triển đất nước hiện nay, https://www.quanlynhanuoc.vn/2024/02/08/phat-huy-nhunggia-tri-van-hoa-dao-duc-tot-dep-cua-cac-ton-giao-cho-sunghiep-phat-trien-dat-nuoc-hien-nay/, ngày 08/02/2024.
15. TS. Vũ Chiến Thắng, Khơi dậy và phát huy giá trị đạo đức, văn hóa và nguồn lực tôn giáo phục vụ sự nghiệp phát triển đất nước, ttps://tapchicongsan.org.vn/media-story/-/
asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/khoi-day-va-phathuy-gia-tri-dao-duc-van-hoa-va-nguon-luc-ton-giao-phucvu-su-nghiep-phat-trien-dat-nuoc, ngày 11/6/2022.
