Phụ nữ dân tộc thiểu số khởi nghiệp từ bản sắc văn hóa

Có một sự chuyển động đang diễn ra ở nhiều bản làng vùng cao phía Bắc. Nếu trước đây, những tấm vải lanh, chiếc váy thổ cẩm, nghề dệt, nghề thêu hay những làn điệu dân ca chủ yếu hiện diện trong đời sống sinh hoạt của cộng đồng thì hôm nay, chúng đang bước ra thị trường với diện mạo mới. Người tạo nên sự chuyển động ấy phần lớn là  phụ nữ dân tộc thiểu số - những người vừa gìn giữ ký ức văn hóa, vừa mạnh dạn trở thành chủ thể của quá trình khởi nghiệp.

Thực tế cho thấy, khu vực trung du và miền núi phía Bắc là nơi hội tụ kho tàng văn hóa đặc sắc của hàng chục dân tộc thiểu số, như: Mông, Dao, Tày, Nùng, Thái, Hà Nhì, Lô Lô, Giáy, Phù Lá, La Chí, Bố Y, Pu Péo... Mỗi dân tộc đều sở hữu hệ thống nghề thủ công, trang phục, lễ hội, ẩm thực, kiến trúc và tri thức địa phương độc đáo. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa quý giá mà nếu được khai thác hợp lý sẽ trở thành động lực phát triển kinh tế bền vững.

Trong nhiều năm, không ít nghề truyền thống từng đứng trước nguy cơ mai một do sản phẩm khó tiêu thụ, lớp trẻ rời bản đi làm ăn xa, thu nhập từ nghề thấp hơn nhiều so với các công việc khác. Nhưng khi du lịch cộng đồng phát triển, chuyển đổi số lan tỏa và nhu cầu của thị trường đối với các sản phẩm mang bản sắc ngày càng tăng, nhiều phụ nữ vùng cao đã nhìn thấy cơ hội mới.

Họ không còn chỉ sản xuất để phục vụ gia đình hay cộng đồng mà đã chuyển sang tư duy sản xuất hàng hóa, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường.

Ở tỉnh Tuyên Quang, nhiều phụ nữ Mông đưa nghề dệt lanh truyền thống trở thành sản phẩm du lịch trải nghiệm. Tại tỉnh Lào Cai, những sản phẩm thổ cẩm của phụ nữ Dao, Hà Nhì, Mông được cải tiến về mẫu mã để phù hợp với thị hiếu hiện đại nhưng vẫn giữ nguyên họa tiết truyền thống. Còn ở các tỉnh như Sơn La, Điện Biên, Cao Bằng,… nhiều hợp tác xã do phụ nữ làm chủ đã kết hợp sản xuất thủ công với du lịch cộng đồng, mở ra hướng đi mới cho kinh tế bản địa.

Đặc biệt là khởi nghiệp từ bản sắc văn hóa không chỉ tạo thu nhập cho cá nhân, mà còn tạo việc làm cho nhiều lao động nữ ngay tại địa phương. Nhiều phụ nữ lớn tuổi vốn tưởng như không còn khả năng tham gia thị trường lao động nay lại trở thành những nghệ nhân truyền dạy nghề, hướng dẫn du khách, sản xuất hàng thủ công hoặc tham gia các tổ hợp tác. Thanh niên trong bản cũng có thêm cơ hội làm việc trong lĩnh vực du lịch, truyền thông, thương mại điện tử thay vì phải rời quê tìm việc.

Theo đánh giá của Tiến sĩ Lò Giàng Páo, Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ Phát triển kinh tế miền núi Việt Nam cho rằng: Đây là mô hình tạo sinh kế có tính bền vững bởi khai thác nguồn lực văn hóa nhưng không làm mất đi giá trị nguyên gốc. Ngược lại, càng nhiều sản phẩm được thị trường đón nhận thì bản sắc văn hóa càng có điều kiện được bảo tồn và phát huy.

Một chiếc khăn thổ cẩm không đơn thuần là sản phẩm thủ công mà còn chứa đựng câu chuyện về lịch sử tộc người, kỹ thuật dệt truyền thống, quan niệm thẩm mỹ và tri thức địa phương được truyền qua nhiều thế hệ. Một homestay vùng cao không chỉ bán dịch vụ lưu trú, đồng còn mang đến cho du khách trải nghiệm về không gian văn hóa, ẩm thực, phong tục và đời sống cộng đồng…. Và đó chính là giá trị gia tăng rất đáng trân trọng.

Sự phát triển của công nghệ số đang mở ra thêm nhiều cơ hội cho phụ nữ dân tộc thiểu số. Thay vì chỉ bán hàng tại chợ phiên hay cho khách du lịch, nhiều người đã biết sử dụng mạng xã hội, các sàn thương mại điện tử và nền tảng số để quảng bá sản phẩm. Nhờ chuyển đổi số, khoảng cách địa lý giữa bản làng vùng cao với thị trường trong và ngoài nước từng bước được thu hẹp. Không ít sản phẩm như thổ cẩm, dược liệu, trà, mật ong, tinh dầu hay đồ lưu niệm mang bản sắc dân tộc đã có mặt trên các sàn thương mại điện tử, góp phần mở rộng thị trường tiêu thụ và nâng cao giá trị sản phẩm.

Tuy nhiên, con đường khởi nghiệp của phụ nữ dân tộc thiểu số vẫn còn nhiều rào cản. Phần lớn các mô hình còn có quy mô nhỏ, nguồn vốn hạn chế, trình độ quản trị doanh nghiệp chưa cao. Khả năng xây dựng thương hiệu, đăng ký sở hữu trí tuệ, thiết kế sản phẩm và tiếp cận thị trường quốc tế còn nhiều hạn chế.

Bên cạnh đó, nhiều nghề truyền thống đang thiếu lực lượng kế cận. Một số kỹ thuật thủ công tinh xảo chỉ còn được lưu giữ bởi các nghệ nhân cao tuổi. Nếu không có chính sách bảo tồn gắn với phát triển sinh kế, nguy cơ mai một là rất rõ ràng.

Chính vì vậy, cần coi khởi nghiệp từ văn hóa là một nội dung quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Việc hỗ trợ phụ nữ không nên chỉ dừng ở nguồn vốn vay ưu đãi mà cần xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp đồng bộ, bao gồm đào tạo kỹ năng quản trị, thiết kế sản phẩm, chuyển đổi số, marketing, thương mại điện tử, xây dựng thương hiệu và kết nối doanh nghiệp.

Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa các nghệ nhân, hợp tác xã, doanh nghiệp, nhà thiết kế và các đơn vị lữ hành để hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ bảo tồn văn hóa đến sản xuất, tiêu thụ và phát triển du lịch.

Những năm gần đây, thông qua Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, nhiều địa phương đã dành nguồn lực hỗ trợ phát triển sản xuất, bảo tồn nghề truyền thống, phát triển du lịch cộng đồng, thúc đẩy bình đẳng giới và nâng cao năng lực cho phụ nữ dân tộc thiểu số.

Đây là nền tảng quan trọng để nhiều mô hình khởi nghiệp từ văn hóa tiếp tục phát triển theo hướng chuyên nghiệp và bền vững. Quan trọng hơn, những mô hình ấy đang tạo ra sự thay đổi trong nhận thức.

Phụ nữ dân tộc thiểu số không còn chỉ được nhìn nhận là người giữ lửa trong gia đình mà đã trở thành chủ thể phát triển kinh tế, chủ thể sáng tạo và chủ thể bảo tồn văn hóa. Họ đang chứng minh rằng, di sản không phải là những giá trị bất động nằm trong bảo tàng, mà có thể trở thành nguồn lực phát triển nếu biết khai thác đúng hướng.

Mỗi tấm vải lanh được dệt nên, mỗi sản phẩm thổ cẩm được hoàn thiện, mỗi ngôi nhà sàn mở cửa đón khách hay mỗi món ăn truyền thống được giới thiệu đến du khách đều góp phần kể câu chuyện về một dân tộc, một vùng đất và một nền văn hóa.

Khi bản sắc trở thành nguồn lực phát triển, phụ nữ chính là những người kết nối giữa quá khứ với hiện tại, giữa truyền thống với đổi mới, giữa giá trị văn hóa với thị trường.

Đó không chỉ là hành trình khởi nghiệp để nâng cao thu nhập, mà còn là hành trình gìn giữ hồn cốt dân tộc, khơi dậy nội lực cộng đồng và tạo nền tảng cho phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trong thời kỳ hội nhập./.