Sự chuyển mình của Cao nguyên đá Đồng Văn từ nước sạch

Đã từ lâu, câu chuyện về nước đã gắn chặt với tương lai phát triển của Cao nguyên đá Đồng Văn. Trên độ cao hơn 1.000 m so với mực nước biển, những dãy núi đá vôi trùng điệp tạo nên một cảnh quan kỳ vĩ nhưng cũng đặt con người trước bài toán sinh tồn khắc nghiệt. Mùa khô kéo dài, nhiều khe suối cạn kiệt, đất ít, nước càng hiếm. Có thời điểm, người dân phải đi hàng chục cây số chỉ để gùi vài can nước về phục vụ sinh hoạt.

Suốt nhiều năm, thiếu nước không chỉ là rào cản đối với đời sống, đồng thời còn là lực cản lớn nhất đối với phát triển kinh tế, du lịch và nâng cao chất lượng cuộc sống. Những homestay không thể mở rộng vì thiếu nước phục vụ du khách. Nhiều hộ dân không dám đầu tư dịch vụ lưu trú hay phát triển sản xuất hàng hóa bởi nguồn nước luôn bấp bênh.

Bước ngoặt chỉ thực sự xuất hiện khi các nhà khoa học Việt Nam phối hợp với các chuyên gia Đức nghiên cứu thành công công nghệ bơm nước không sử dụng điện (PAT - Pump as Turbine), đưa nước từ những nguồn nước nằm sâu dưới chân núi lên các khu dân cư trên cao. Đây được xem là một trong những giải pháp công nghệ đặc biệt, góp phần giải quyết bài toán nước sạch cho vùng đá tai mèo.

Khi dòng nước sạch bắt đầu chảy về các bản làng, sự thay đổi không chỉ thể hiện ở những bể chứa đầy nước mà còn hiện hữu trong tư duy phát triển của người dân.

Ở nhiều xã vùng lõi của Cao nguyên đá Đồng Văn, nước sạch đã trở thành đòn bẩy để người dân mạnh dạn chuyển đổi sinh kế. Nếu trước đây sản xuất chủ yếu phụ thuộc vào cây ngô trên nương đá thì nay nhiều hộ đã phát triển các mô hình trồng rau an toàn, cây dược liệu, hoa, cây ăn quả, kết hợp chăn nuôi theo hướng hàng hóa và phục vụ du lịch cộng đồng.

Điều kiện có nước ổn định cũng giúp nhiều hộ gia đình đầu tư mở rộng mô hình homestay, nhà hàng, dịch vụ trải nghiệm văn hóa. Những ngôi nhà trình tường của người Mông, nhà sàn của người Tày, Lô Lô hay Giáy được cải tạo khang trang hơn nhưng vẫn giữ nguyên kiến trúc truyền thống, trở thành điểm lưu trú hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước.

Và vì thế du lịch cộng đồng có thêm điều kiện để phát triển theo hướng chuyên nghiệp. Bởi với một điểm đến, cảnh đẹp thôi chưa đủ; hạ tầng thiết yếu, đặc biệt là nước sạch và vệ sinh môi trường, mới là yếu tố quyết định chất lượng dịch vụ và khả năng giữ chân du khách.

Trao đổi với báo chí, Trưởng phòng Văn hoá - xã hội xã Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang Nùng A Chin chia sẻ: Những năm gần đây, khu vực Cao nguyên đá Đồng Văn luôn là một trong những điểm đến hấp dẫn của vùng trung du và miền núi phía Bắc, thu hút hàng triệu lượt khách trong nước và quốc tế mỗi năm. Du khách đến để chinh phục đèo Mã Pì Lèng, khám phá phố cổ Đồng Văn, Cột cờ Lũng Cú, Dinh thự họ Vương, mùa hoa tam giác mạch hay trải nghiệm đời sống văn hóa đặc sắc của các dân tộc Mông, Lô Lô, Dao, Tày, Giáy...

Sự gia tăng nhanh về lượng khách đồng nghĩa với yêu cầu ngày càng cao về hạ tầng dịch vụ… Một cơ sở lưu trú muốn phát triển bền vững không thể thiếu nguồn nước ổn định. Một nhà hàng phục vụ hàng trăm lượt khách mỗi ngày càng không thể hoạt động nếu thiếu nước sạch. Vì vậy, việc giải quyết bài toán nước không chỉ phục vụ đời sống dân sinh, đồng thời còn trực tiếp nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành du lịch địa phương.

Ông Sèn Thăng Long, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Tuyên Quang cho biết: Nước sạch chính là một trong những “hạ tầng mềm” quan trọng nhất đối với phát triển du lịch bền vững. Khi người dân có điều kiện đầu tư dịch vụ, cảnh quan môi trường được cải thiện, chất lượng vệ sinh được nâng lên, trải nghiệm của du khách cũng được nâng cao.

Không chỉ thúc đẩy du lịch, nước sạch còn góp phần bảo vệ các giá trị của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO. Và đặc biệt là một trong những yêu cầu quan trọng của UNESCO đối với các công viên địa chất toàn cầu là phát triển kinh tế đi đôi với bảo tồn thiên nhiên, gìn giữ bản sắc văn hóa và bảo vệ môi trường.

Trước đây, do thiếu nước, nhiều khu vực thường xuyên khai thác nước tự phát từ các khe núi hoặc đào giếng không theo quy hoạch, ảnh hưởng đến hệ sinh thái. Khi hệ thống cấp nước tập trung được đầu tư đồng bộ, việc khai thác tài nguyên nước trở nên hợp lý hơn, góp phần giảm áp lực lên môi trường tự nhiên.

Đồng thời, người dân cũng nâng cao ý thức bảo vệ rừng đầu nguồn, gìn giữ các nguồn nước tự nhiên và sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả. Đây là yếu tố quan trọng để phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp.

Trong đó, một lợi ích khác dễ nhận thấy là chất lượng cuộc sống của người dân được cải thiện rõ rệt… Trẻ em không còn phải nghỉ học để theo bố mẹ đi gùi nước. Phụ nữ giảm bớt gánh nặng lao động thủ công. Các cơ sở y tế, trường học có điều kiện nâng cao chất lượng phục vụ nhờ nguồn nước hợp vệ sinh. Đây là những thay đổi tuy thầm lặng nhưng có ý nghĩa lâu dài đối với phát triển nguồn nhân lực vùng cao, miền núi.

Đặc biệt, khi đời sống được nâng lên, người dân có thêm điều kiện bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Các lễ hội, nghề thủ công, ẩm thực và kiến trúc bản địa được gìn giữ, đồng thời trở thành sản phẩm du lịch độc đáo mang lại nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng.

Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy nhu cầu về nước sạch trên Cao nguyên đá Đồng Văn vẫn còn rất lớn… Địa hình chia cắt mạnh, dân cư phân tán, biến đổi khí hậu làm nguồn nước ngày càng thất thường, trong khi lượng khách du lịch tiếp tục tăng nhanh đang đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đầu tư hệ thống cấp nước hiện đại, mở rộng mạng lưới phân phối, nâng cao năng lực quản lý và vận hành các công trình cấp nước.

Song song với đó là tăng cường xã hội hóa đầu tư, ứng dụng khoa học - công nghệ, phát triển các mô hình quản lý cộng đồng, nâng cao nhận thức của người dân về bảo vệ nguồn nước và sử dụng tài nguyên nước hiệu quả.

Nhìn từ thực tiễn Cao nguyên đá Đồng Văn có thể thấy, giải quyết bài toán nước sạch không chỉ là đầu tư một công trình hạ tầng mà là đầu tư cho tương lai phát triển của cả một vùng di sản văn hoá.

Mỗi dòng nước chảy về bản làng hôm nay đang nuôi dưỡng những cánh đồng xanh hơn, những homestay đông khách hơn, những sản phẩm OCOP chất lượng hơn và những nụ cười của người dân vùng cao tự tin làm du lịch trên chính quê hương mình.

Từ “thiếu nước” đến “khát vọng phát triển” là hành trình của ý chí, của khoa học và của những chính sách đúng hướng. Và trên vùng đá xám tai mèo từng khô cằn ấy, nước sạch đang trở thành nguồn lực mới, tạo động lực cho chuyển đổi sinh kế, nâng cao chất lượng du lịch và mở ra con đường phát triển bền vững cho Cao nguyên đá Đồng Văn.