Nghi lễ Nhập làng là một trong những nghi lễ quan trọng trong đời sống của người Cơ-tuTôi đến Ta Lang trong một chuyến công tác, đúng vào dịp Lễ hội Nhập làng của người Cơ-tu. Trước đây, địa danh này thuộc thôn Ta Lang, xã Bha Lêê, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cũ. Theo đơn vị hành chính hiện nay, Ta Lang thuộc xã Avương, thành phố Đà Nẵng.
Nhưng dù tên địa giới hành chính đã thay đổi, Ta Lang vẫn giữ được thứ quan trọng nhất của một điểm đến, đó là hồn làng. Từ xa, những mái nhà giữa thung lũng, màu xanh của núi rừng và nhịp sống chậm rãi đã tạo nên một cảm giác rất khác. Ở đây, thiên nhiên không đứng riêng với con người. Rừng, suối, nương rẫy, nhà Gươl, tiếng trống, tiếng chiêng và những câu chuyện của già làng tạo thành một chỉnh thể văn hóa.
Rồi nghi lễ bắt đầu. Du khách được cộng đồng đón vào làng một cách trang trọng. Một chiếc vòng làm bằng tre nứa được trao cho khách như lời cầu chúc bình an. Tấm thổ cẩm được giăng làm cổng chào. Những nghi thức tưởng như giản dị ấy lại khiến tôi cảm nhận rất rõ một quan niệm văn hóa: đã bước vào làng thì không còn là người đứng ngoài.
Đó cũng chính là tinh thần cốt lõi của nghi lễ Nhập làng Cơ-tu, đó là chào đón, cầu bình an, thể hiện lòng hiếu khách và củng cố sự gắn kết giữa cộng đồng với những người từ nơi khác đến.
Lễ hội cũng là dịp để chia sẻ kinh nghiệm trong lao động, sản xuất và phát triển kinh tế, giáo dục con cháu gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống tốt đẹp của dân tộc Cơ-tu, giúp nhau cùng tiến bộ và phát triển bền vữngMột lễ hội, nhiều tầng giá trị văn hoá
Điều hấp dẫn của Lễ hội Nhập làng không nằm ở sự “lạ mắt” đối với du khách. Nếu chỉ nhìn lễ hội như một tiết mục biểu diễn, chúng ta sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất, bởi đây là một thiết chế văn hóa cộng đồng.
Người Cơ-tu không chỉ tổ chức lễ để trình diễn cho khách xem. Trong không gian lễ hội, cộng đồng gặp gỡ, chia sẻ, cùng tham gia công việc chung, truyền dạy cho thế hệ trẻ những quy tắc ứng xử và những giá trị mà cha ông để lại.
Bởi vậy, khi lễ hội được đưa vào hoạt động du lịch, điều cần giữ trước tiên không phải là hình thức bên ngoài mà là quyền chủ thể văn hóa của cộng đồng dân tộc thiểu số.
Đồng bào Cơ-tu chuẩn bị lễ mừng Gươl mới, dựng cây nêuTôi cho rằng đây chính là điểm Ta Lang có thể tạo nên khác biệt. Một du khách đến Ta Lang không chỉ xem người Cơ-tu múa, hát, đánh chiêng. Mà họ có thể được nghe kể về ý nghĩa của nghi lễ, tìm hiểu nhà Gươl, thưởng thức ẩm thực địa phương, trải nghiệm nghề truyền thống, khám phá cảnh quan rừng núi, suối thác và đời sống thường ngày của cư dân địa phương. Những sản phẩm như trải nghiệm nghi lễ Nhập làng, mừng lúa mới, âm nhạc, ẩm thực, tắm thác R’cung hay chèo bè tre trên sông Chơr’lang đang tạo nên hệ sinh thái trải nghiệm khá đặc trưng của Ta Lang.
Đó là lúc văn hóa không còn chỉ là di sản để bảo tồn, mà trở thành nguồn lực để phát triển.
Nhưng cũng chính ở đây đặt ra một câu hỏi lớn đối với Ta Lang và nhiều làng du lịch cộng đồng vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đó là làm thế nào để khai thác văn hóa mà không thương mại hóa văn hóa?
Theo tôi, ranh giới ấy rất mong manh và cần nhìn nhận dưới góc nhìn văn hoá, khoa học, lôgíc, bài bản, chặt chẽ…
Nếu lễ hội được tổ chức quá thường xuyên chỉ để phục vụ tour; nếu nghi lễ thiêng bị giản lược thành vài động tác biểu diễn; nếu người dân chỉ đóng vai “diễn viên địa phương” còn doanh thu chủ yếu chảy ra ngoài cộng đồng, thì du lịch có thể phát triển về lượng nhưng lại làm nghèo đi chính tài nguyên văn hóa mà nó dựa vào.
Ta Lang cần đi theo hướng khác, đó là cộng đồng phải là chủ thể, người dân phải là người quyết định văn hóa nào được đưa vào du lịch, cách thức giới thiệu ra sao và mức độ khai thác đến đâu.
Thực tế cho thấy, Ta Lang đã có nền tảng quan trọng. Các hoạt động bảo tồn, phục dựng nghi lễ, thành lập câu lạc bộ văn hóa cộng đồng, truyền dạy trống chiêng, múa truyền thống, nghề thủ công và ẩm thực đã được triển khai; trong đó có sự hỗ trợ từ các chương trình, dự án về bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch.
Và điều cần làm tiếp theo là biến những kết quả ấy thành sinh kế lâu dài.
Từ lễ hội đến sinh kế
Một lễ hội chỉ thực sự trở thành sản phẩm du lịch bền vững khi sau tiếng trống, tiếng chiêng, người dân có thêm thu nhập; sau khi du khách rời đi, làng vẫn có thêm động lực để giữ rừng, giữ nghề, giữ tiếng nói, giữ những giá trị của cộng đồng.
Ta Lang có thể phát triển các nhóm sản phẩm bổ trợ quanh Lễ hội Nhập làng, gồm: (1) lưu trú cộng đồng; (2) ẩm thực Cơ-tu; (3) sản phẩm thổ cẩm và thủ công; (4) trải nghiệm chế tác nhạc cụ; (5) trekking rừng; (6) khám phá suối, thác; (7) trải nghiệm nông nghiệp; đêm văn hóa; (8) kể chuyện về nhà Gươl và lịch sử làng.
Điều đặc biệt hơn, cần có giải pháp xây dựng cơ chế để mỗi sản phẩm đều tạo ra dòng tiền trở lại cộng đồng…
Có thể hình thành tổ du lịch cộng đồng do người dân quản lý; công khai nguyên tắc phân chia doanh thu; đào tạo thanh niên làm hướng dẫn viên địa phương; đào tạo phụ nữ về ẩm thực, lưu trú và sản phẩm thủ công; xây dựng đội ngũ nghệ nhân truyền dạy văn hóa cho thế hệ trẻ.
Khi một thanh niên Cơ-tu có thể kiếm sống ngay tại quê hương bằng nghề hướng dẫn du lịch, bằng kỹ năng kể chuyện văn hóa, bằng chế tác nhạc cụ hay tổ chức trải nghiệm rừng, thì du lịch khi ấy không chỉ tạo ra thu nhập. Nó tạo ra lý do để người trẻ ở lại với làng.
Nhà Gươl là nơi sinh hoạt chung của người Cơ-tu Giữ rừng để giữ khách, giữ văn hóa để giữ Ta Lang
Điều tôi ấn tượng nhất ở Ta Lang không phải là một khoảnh khắc cụ thể của lễ hội, mà là sự kết nối giữa văn hóa và cảnh quan.
Ta Lang có lợi thế về rừng, suối, thác, không gian làng truyền thống và văn hóa Cơ-tu. Chính quyền thành phố Đà Nẵng cũng đã ghi nhận tiềm năng này, đồng thời chỉ ra những khó khăn hiện nay như sản phẩm chưa đa dạng, quảng bá còn hạn chế và một số cơ sở vật chất xuống cấp.
Vì vậy, phát triển Ta Lang không nên bắt đầu bằng câu hỏi “đón được bao nhiêu khách?”, mà nên bắt đầu bằng câu hỏi “Ta Lang muốn trở thành một điểm đến như thế nào trong 10-20 năm tới?”
Ta Lang nên là điểm đến tuy nhỏ, nhưng đặc sắc, có kiểm soát, nơi du khách đến để sống chậm, hiểu văn hóa và trải nghiệm thiên nhiên; không chạy theo du lịch đại trà, không bê tông hóa cảnh quan, không biến mọi sinh hoạt văn hóa thành tiết mục phục vụ khách.
Đặc biệt, cần xây dựng bộ quy tắc du lịch cộng đồng dựa trên nguyên tắc tôn trọng văn hóa Cơ-tu; xác định những không gian, nghi lễ và tri thức có thể chia sẻ với du khách và những không gian cần được bảo vệ; kiểm soát lượng khách vào những thời điểm nhạy cảm; quản lý rác thải, nước sinh hoạt và các hoạt động trekking; đồng thời ưu tiên sử dụng lao động, sản phẩm và dịch vụ tại chỗ.
Và đó là cách để du lịch không lấy đi cái đẹp của Ta Lang để đổi lấy doanh thu trước mắt.
Nghi lễ Nhập làng của đồng bào Cơ tu còn được tổ chức để đón chào khách du lịch đến thăm làngKhi du khách được nhập làng
Rời Ta Lang, tôi nghĩ nhiều đến ý nghĩa của hai chữ nhập làng.
Có lẽ đây cũng chính là cách mà du lịch cộng đồng nên đón nhận du khách, đó là không phải đưa khách đến để đứng ngoài nhìn vào một nền văn hóa, mà tạo điều kiện để họ bước vào, lắng nghe, trải nghiệm và tôn trọng.
Vì vậy, Lễ hội Nhập làng có thể trở thành một sản phẩm du lịch đặc trưng của Ta Lang, nhưng giá trị lớn hơn của nó nằm ở khả năng kết nối quá khứ với hiện tại, văn hóa với sinh kế, con người với thiên nhiên…
Nếu làm tốt điều này, mỗi du khách đến Ta Lang sẽ không chỉ mang về một bức ảnh đẹp hay một kỷ niệm về tiếng cồng chiêng. Họ sẽ mang về một câu chuyện văn hoá, một cảm nhận ấn tượng khó quên về lòng hiếu khách của người Cơ-tu, về một cộng đồng biết giữ rừng, giữ làng và giữ văn hóa đặc sắc trong quá trình mở cửa với thế giới.
Và khi ấy, du lịch không đứng ngoài văn hóa, mà văn hoá sẽ là nguồn lực nội sinh quan trọng để phát triển du lịch, du lịch cộng đồng bền vững. Du lịch trở thành một cách để văn hóa tiếp tục sống, sống trong cộng đồng, sống trong sinh kế và sống trong ký ức của những người từng đặt chân đến Ta Lang…/.
