Tháp Pô Klong Garai - Một biểu tượng văn hóa Chăm

Dấu xưa còn mãi

Trên đồi Trầu, quần thể tháp Pô Klong Garai hiện lên giữa không gian đất trời với sắc gạch đỏ đặc trưng. Những khối kiến trúc vươn cao, các mảng trang trí, tượng và hoa văn tạo nên một tổng thể vừa uy nghi, vừa giàu tính nghệ thuật. Được xây dựng khoảng cuối thế kỷ XIII - đầu thế kỷ XIV, quần thể gắn với việc thờ Vua Pô Klong Garai - vị vua có vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của cộng đồng Chăm.

Qua nhiều thế kỷ, ba công trình kiến trúc chính gồm tháp chính, tháp cổng và tháp lửa vẫn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn. Giá trị của quần thể không chỉ nằm ở tuổi đời hay vẻ đẹp kiến trúc mà còn thể hiện trình độ kỹ thuật xây dựng, nghệ thuật tạo hình và tư duy thẩm mỹ của người Chăm xưa.

Năm 1979, tháp Pô Klong Garai được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Đến năm 2016, di tích được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Những danh hiệu ấy một lần nữa khẳng định vị trí quan trọng của quần thể trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam.

Tuy nhiên, với một công trình đã trải qua hàng trăm năm, sự bền vững không thể chỉ dựa vào những giá trị còn lại. Mưa nắng, độ ẩm, nhiệt độ, gió, bức xạ mặt trời cùng tác động của thực vật và môi trường theo thời gian đều có thể ảnh hưởng đến vật liệu, bề mặt và các cấu kiện kiến trúc. Bởi vậy, bảo tồn tháp Pô Klong Garai là công việc lâu dài, đòi hỏi sự thận trọng và cách tiếp cận khoa học.

Giữ từng viên gạch cổ

Điều đáng lưu ý trong bảo tồn di tích cổ là không biến một công trình lịch sử thành một công trình mới. Với tháp Pô Klong Garai, mục tiêu trước hết là giữ được những yếu tố gốc và tính chân xác của di tích.

Mỗi viên gạch, mỗi dấu tích kiến trúc, từng đường nét hoa văn hay cấu kiện còn lại đều mang trong mình thông tin về lịch sử. Vì vậy, mọi sự can thiệp cần được cân nhắc trên cơ sở nghiên cứu hiện trạng, tư liệu khoa học và những bằng chứng cụ thể. Những bộ phận còn khả năng bảo tồn cần được ưu tiên giữ gìn, gia cố; việc thay thế chỉ thực hiện khi thật sự cần thiết. Đối với những hạng mục phục hồi, nguyên tắc quan trọng là phải có căn cứ rõ ràng, hạn chế tối đa việc phục dựng theo suy đoán.

Theo định hướng của ngành văn hóa, việc lập quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt tháp Pô Klong Garai được xem là cơ sở quan trọng để xác định phương án bảo tồn tổng thể. Không gian kiến trúc, cảnh quan, khu vực bảo vệ và các yếu tố văn hóa gắn với di tích cần được đặt trong một chỉnh thể thống nhất.

Đây là cách tiếp cận cần thiết, bởi một di tích không tồn tại đơn độc. Tháp Pô Klong Garai có giá trị không chỉ bởi những công trình bằng gạch mà còn bởi không gian văn hóa đã hình thành, tồn tại và được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ.

Khi di sản vẫn sống trong cộng đồng

Với cộng đồng Chăm Bàlamôn, tháp Pô Klong Garai không đơn thuần là một điểm tham quan hay một công trình cổ. Đây là nơi gắn với đời sống tín ngưỡng và ký ức cộng đồng.

Hằng năm, khi lễ hội Ka-tê diễn ra, không gian tháp trở nên rộn ràng với các nghi lễ, tiếng trống, tiếng kèn, điệu múa và sắc màu trang phục truyền thống. Những hoạt động ấy cho thấy di sản vẫn đang được cộng đồng thực hành trong đời sống hiện tại. Chính yếu tố này làm nên sức sống đặc biệt của tháp Pô Klong Garai.

Bởi vậy, bảo tồn di tích cần đi cùng với bảo tồn không gian văn hóa. Nếu chỉ chú trọng đến việc gia cố tường tháp, xử lý vật liệu hay bảo vệ kiến trúc mà không quan tâm đến nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng, việc bảo tồn sẽ khó đạt được mục tiêu lâu dài.

Một di sản thực sự có sức sống khi cộng đồng vẫn nhận thấy mình thuộc về di sản, có trách nhiệm gìn giữ và có điều kiện tiếp tục thực hành những giá trị truyền thống. Với tháp Pô Klong Garai, cộng đồng Chăm chính là chủ thể quan trọng trong quá trình ấy.

Trao truyền giá trị qua các thế hệ

Bảo tồn tháp Pô Klong Garai vì thế không chỉ là câu chuyện của ngành văn hóa hay của riêng một địa phương. Đó là trách nhiệm chung đối với một phần ký ức lịch sử, một biểu tượng văn hóa Chăm đã vượt qua nhiều biến thiên của thời gian.

Tu bổ đúng nguyên tắc sẽ giúp di tích tiếp tục tồn tại; nhưng để di sản thực sự bền vững, cần đồng thời gìn giữ những giá trị văn hóa đang được cộng đồng thực hành. Khi kiến trúc được bảo vệ, lễ hội được duy trì, tín ngưỡng được tôn trọng và tri thức văn hóa được trao truyền, di sản mới có thể tiếp tục hiện diện một cách tự nhiên trong đời sống.

Đứng trên đồi Trầu hôm nay, những ngôi tháp cổ vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về một nền văn hóa từng phát triển rực rỡ trên vùng đất Panduranga. Giữ gìn tháp Pô Klong Garai không phải để níu thời gian, cũng không phải biến di tích thành một công trình “mới”, mà để những dấu tích chân thực của quá khứ tiếp tục được hiện diện trong hiện tại.

Quan trọng hơn, đó là giữ cho tiếng nói của di sản không bị ngắt quãng; để từ những viên gạch cổ, những nghi lễ truyền thống và đời sống cộng đồng, các thế hệ hôm nay và mai sau vẫn có thể nhận diện, trân trọng và tự hào về một giá trị văn hóa Chăm đặc sắc trong dòng chảy văn hóa Việt Nam./.