Trong quá trình cải tạo ao nuôi cá, người dân địa phương bất ngờ phát hiện hai chiếc thuyền gỗ nằm sâu dưới lớp bùn đất. Ngay sau đó, Viện Khảo cổ học phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh đã tiến hành khai quật khẩn cấp. Kết quả sơ bộ từ phân tích Carbon-14 (C14) cho thấy thuyền có niên đại thuộc giai đoạn Đông Sơn muộn - khoảng 1.800 đến 2.000 năm trước.
Điểm đặc biệt của hai chiếc thuyền này là kết cấu “song thân” - tức có hai đáy, một kỹ thuật hiếm gặp trong khảo cổ học Đông Nam Á. Thuyền được chế tác từ độc mộc, ghép ván mạn bằng mộng và chốt gỗ, cho thấy trình độ kỹ thuật cao cấp của cư dân cổ. Theo TS. Nguyễn Việt, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tiền sử Đông Nam Á, đây là “kỹ thuật Đông Sơn điển hình, thuộc hàng cao cấp của thế giới”.
Thuyền cổ ở Bắc Ninh mang giá trị lịch sử và văn hóa vượt thời gian, không chỉ là hiện vật khảo cổ đơn thuần mà còn là minh chứng sống động cho lịch sử kỹ thuật, giao thương và văn hóa của ngư dân Việt cổ. Vị trí phát hiện gần thành Luy Lâu - trung tâm hành chính và thương mại lớn dưới thời Bắc thuộc càng củng cố giả thuyết rằng những chiếc thuyền này từng phục vụ cho hoạt động vận chuyển, giao thương trên sông Dâu, một nhánh của sông Thiên Đức xưa. Sự hiện diện của thuyền cổ tại vùng đất giàu truyền thống như Bắc Ninh góp phần làm sáng tỏ thêm về đời sống cư dân Đông Sơn, từ kỹ thuật đóng thuyền, tổ chức xã hội đến giao lưu văn hóa. Đây là những yếu tố quan trọng để xây dựng hồ sơ đề cử di sản thế giới theo tiêu chí của UNESCO.
Thuyền cổ có niên đại thuộc giai đoạn Đông Sơn muộn khoảng 1.800 đến 2.000 năm trướcCơ hội trở thành di sản thế giới
Để trở thành một di sản thế giới được UNESCO công nhận, thì phải theo quy trình và đáp ứng đủ các tiêu chí về tính độc đáo, giá trị phổ quát nổi bật và tính toàn vẹn. Với thuyền cổ Bắc Ninh, các yếu tố này đều hiện hữu.
Khi 2 thuyền cổ ở Bắc Ninh xuất hiện, nhiều người nghĩ đến việc đây là 2 thuyền cổ thời Lý - Trần. Mô hình thuyền 2 lòng thời Lý đã được ghi chép trong sử sách. Cụ thể Việt sử lược ghi năm 1106 đóng thuyền Vĩnh Long 2 đáy, Đại Việt sử ký toàn thư ghi năm 1124 đóng thuyền Tường Quang 2 lòng. Về niên đại Đông Sơn này, TS. Việt cho biết: “Lý Trần thì thế kỷ 13-14, còn thuyền này thế kỷ 2-3. Đông Sơn của chúng ta quá hoành tráng”.
Thuyền cổ phản ánh trình độ kỹ thuật và văn hóa của cư dân Đông Sơn - một nền văn hóa có ảnh hưởng rộng lớn trong khu vực. Sau nhiều năm nhưng hai chiếc thuyền cổ được bảo tồn khá nguyên vẹn, cùng với vị trí địa lý gần thành Luy Lâu, tạo nên một quần thể di tích có giá trị liên kết.
Nếu được đầu tư nghiên cứu, bảo tồn và xây dựng hồ sơ khoa học bài bản, thuyền cổ Bắc Ninh hoàn toàn có thể trở thành ứng cử viên sáng giá cho danh hiệu Di sản Văn hóa Thế giới của UNESCO.
Tuy nhiên, để hiện thực hóa cơ hội này, Bắc Ninh cần vượt qua nhiều thách thức. Trước hết là việc xác định chính xác niên đại và chức năng của thuyền thông qua các phân tích khoa học chuyên sâu. Tiếp theo là công tác bảo tồn, trưng bày và truyền thông để nâng cao nhận thức cộng đồng.
Ngoài ra, việc xây dựng hồ sơ đề cử UNESCO đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chuyên môn, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư. Việc kết nối thuyền cổ với các di tích lân cận như thành Luy Lâu, chùa Dâu, đền Bà Chúa Kho… sẽ tạo nên một quần thể di sản có chiều sâu lịch sử và văn hóa.
Thuyền cổ Bắc Ninh không chỉ là phát hiện khảo cổ học quan trọng mà còn là cơ hội để Việt Nam khẳng định vị thế trên bản đồ di sản thế giới. Nếu được bảo tồn và phát huy đúng cách, những chiếc thuyền này sẽ không chỉ kể câu chuyện của quá khứ mà còn mở ra cánh cửa cho tương lai - nơi di sản trở thành động lực phát triển văn hóa, du lịch và giáo dục cộng đồng./.
