Phát triển du lịch cộng đồng là con đường tăng thu nhập của đồng bào dân tộc thiểu số ở Gia Lai (Ảnh: Trần Quỳnh)Kết thúc giai đoạn 2021-2025 thực hiện Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Chương trình MTQG 1719) đã có 6/9 nhóm mục tiêu cơ bản đạt hoặc vượt kế hoạch. Trong đó, có hai mục tiêu rất quan trọng là giảm tỷ lệ hộ nghèo và thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số. Kết quả giảm tỷ lệ hộ nghèo đã cho thấy có bao nhiêu hộ đã vượt qua một ngưỡng thiếu hụt nhất định. Còn ý nghĩa của việc hoàn thành mục tiêu thu nhập là ở chỗ nó phản ánh trực tiếp kết quả kinh tế cuối cùng mà người dân nhận được từ quá trình phát triển.
Một con đường được xây dựng, điện lưới quốc gia được kéo về bản, một hộ được hỗ trợ đất sản xuất, người lao động được đào tạo nghề... đều rất quan trọng, nhưng đó phần lớn vẫn là điều kiện hoặc phương tiện để phát triển. Đánh giá hiệu quả cuối cùng vẫn phải là những điều kiện đó có giúp người dân sản xuất tốt hơn, có việc làm tốt hơn, có nâng cao được thu nhập hay không? Vì thế, nếu nhiều mục tiêu khác cho biết Nhà nước đã đầu tư cái gì, thì thu nhập phần nào cho biết những đầu tư ấy đã chuyển hóa thành kết quả kinh tế đối với người dân đến đâu.
Người Raglai ở thôn Cầu Gỗ, xã Vĩnh Hải, tỉnh Khánh Hòa coi chăn nuôi là một phương thức để tăng thu nhập (Ảnh: Phương Liên) Với tính chất đó thì thu nhập giúp nhìn sâu hơn kết quả của giảm nghèo. Chuẩn nghèo về bản chất là xác định một ngưỡng. Khi một hộ vượt qua ngưỡng đó, nghĩa là về mặt thống kê, họ không còn thuộc diện nghèo. Nhưng vượt qua chuẩn nghèo không đồng nghĩa với khá giả, càng không đồng nghĩa với sinh kế đã bền vững. Chẳng hạn, hai địa phương đều giảm được 3% hộ nghèo một năm, nhưng chất lượng phát triển có thể rất khác nhau. Ở địa phương thứ nhất, thu nhập của những hộ vừa thoát nghèo chỉ nhỉnh hơn chuẩn nghèo một chút, lại bấp bênh thì họ rất dễ tái nghèo khi gặp thiên tai, dịch bệnh hoặc biến động thị trường. Ở địa phương thứ hai, người dân có việc làm ổn định, biết sản xuất hàng hóa, có tích lũy và thu nhập tiếp tục tăng thì đời sống của họ tốt hơn, khả năng chống chịu với các tình huống bất khả kháng cũng cao hơn. Do vậy, nếu chỉ nhìn vào mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo, khó có thể nhận thấy hết sự khác biệt đó. Đánh giá thêm từ kết quả thu nhập sẽ thấy được sự phát triển bền vững của mỗi hộ gia đình như thế nào sau khi họ vượt qua chuẩn nghèo.
Ở một góc độ khác, thu nhập còn phản ánh khoảng cách phát triển. Trong mục tiêu tổng quát, Chương trình MTQG 1719 đã xác định “thu hẹp dần khoảng cách về mức sống, thu nhập bình quân của vùng so với bình quân chung của cả nước”. Hai khái niệm “giảm nghèo” và “thu hẹp khoảng cách phát triển” không hoàn toàn giống nhau.
Thực hiện mục tiêu tăng thu nhập góp phần thu hẹp khoảng cách về mức sống và cơ hội phát triển giữa vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi với mặt bằng chung của quốc gia (Trong ảnh: Mô hình chăn nuôi ngựa tăng thu nhập ở xã Cao Sơn, tỉnh Lào Cai - Ảnh: Phương Liên)Một vùng có thể giảm nghèo rất nhanh nhưng nếu thu nhập của vùng khác lại tăng nhanh hơn thì khoảng cách phát triển vẫn có thể tiếp tục giãn ra. Ví dụ thu nhập của nhóm A tăng từ 20 lên 40 triệu đồng, tức tăng gấp đôi; nhưng nếu thu nhập bình quân của nhóm tham chiếu tăng từ 50 lên 100 triệu đồng thì khoảng cách tuyệt đối không hề thu hẹp. Vì vậy, đặt thu nhập bên cạnh kết quả giảm nghèo cho thấy mục tiêu của chính sách dân tộc không chỉ là giúp đồng bào thoát khỏi tình trạng nghèo, mà còn hướng tới thu hẹp khoảng cách về mức sống và cơ hội phát triển giữa vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi với mặt bằng chung của quốc gia.
Thu nhập còn là điểm hội tụ trong mục tiêu của nhiều chính sách thành phần. Nhìn vào cấu trúc của Chương trình MTQG 1719 sẽ thấy rõ điều đó. Tại sao phải làm đường - một phần để kết nối sản xuất với thị trường. Tại sao phải đào tạo nghề - để nâng năng suất lao động và khả năng có việc làm. Tại sao phải hỗ trợ phát triển sản xuất - để tạo sinh kế. Tại sao phát triển giáo dục - về dài hạn là nâng chất lượng nguồn nhân lực. Tại sao phải đầu tư hạ tầng số, điện, nước… - để cải thiện điều kiện sống, đồng thời mở rộng cơ hội phát triển kinh tế… Như vậy, dù trực tiếp hay gián tiếp thì cuối cùng, nhiều chính sách đều hội tụ ở điểm chung là thúc đẩy tăng năng suất lao động, tạo việc làm, sinh kế và thu nhập cho người dân. Vì vậy, kết quả thực hiện mục tiêu thu nhập có thể được xem là một chỉ báo tổng hợp về kết quả của quá trình phát triển.
Để giúp đồng bào dân tộc thiểu số tăng thu nhập, tư duy thiết kế chính sách sẽ phải thay đổi từ hỗ trợ sang tạo điều kiện để phát triển sản xuất (Trong ảnh: Sản xuất dược liệu là thế mạnh của người Dao - Ảnh Phương Liên)Thu nhập còn là căn cứ để thay đổi tư duy thiết kế chính sách từ hỗ trợ sang tạo điều kiện phát triển. Nếu chỉ hoạch định chính sách theo tư duy thiếu nhà thì hỗ trợ nhà, thiếu nước thì hỗ trợ nước, thiếu đất sản xuất thì hỗ trợ đất… chính sách rất dễ được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ an sinh. Song khi tiếp cận tư duy đánh giá bằng mức thu nhập, buộc chính sách phải được thiết kế để trả lời các câu hỏi: người dân sản xuất cái gì? năng suất bao nhiêu? sản phẩm bán cho ai? có tham gia chuỗi giá trị không? lao động được đào tạo có tìm được việc làm không? lợi thế về rừng, nông nghiệp, dược liệu, du lịch, văn hóa tộc người có chuyển hóa thành giá trị kinh tế hay không?... Tức là trọng tâm chính sách chuyển từ “Nhà nước hỗ trợ được bao nhiêu?” sang “người dân tạo ra được bao nhiêu giá trị và được hưởng thu nhập bao nhiêu từ quá trình phát triển”.
Những vấn đề xung quanh thực hiện mục tiêu thu nhập càng có ý nghĩa khi đặt trong yêu cầu phát triển của giai đoạn tiếp theo. Quyết định số 417/QĐ-BNNMT của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030 (Chương trình MTQG 417) đã đặt mục tiêu thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số bằng 1/2 bình quân chung của cả nước.
Ở đây có một sự thay đổi đáng chú ý về thước đo. Giai đoạn 2021-2025 đặt mục tiêu thu nhập của người dân tộc thiểu số tăng trên 2 lần so với năm 2020, nghĩa là lấy mức thu nhập của đồng bào ở thời điểm xuất phát làm cơ sở để so sánh. Giai đoạn 2026-2030, mục tiêu hướng tới là thu nhập của người dân tộc thiểu số bằng1/2 thu nhập bình quân chung của cả nước, nghĩa là chuyển từ đo tốc độ cải thiện thu nhập sang quan tâm rõ hơn đến khoảng cách phát triển. Rõ ràng nếu thu nhập bình quân chung của cả nước tăng nhanh thì yêu cầu về tăng thu nhập của đồng bào dân tộc thiểu số cũng phải tăng nhanh, nhằm tránh nguy cơ khoảng cách ngày càng doãng ra.
Đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Bắc Ninh đã chuyển đổi mạnh mẽ sang trồng vải thiều hàng hóa mang lại giá trị kinh tế cao (Ảnh: Trần Quỳnh)Để giải quyết vấn đề này, Chương trình MTQG 417 đã đặt mục tiêu thu nhập trong mối quan hệ trực tiếp với phát triển sản xuất và sinh kế, bằng những chỉ tiêu cụ thể như: phấn đấu 80% số hộ nông dân người dân tộc thiểu số biết làm kinh tế nông - lâm nghiệp hàng hóa; 40% lao động người dân tộc thiểu số biết làm các ngành nghề công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, du lịch, dịch vụ và hằng năm, thu hút 3% lao động chuyển sang các lĩnh vực này.
Đi liền với các chỉ tiêu là các giải pháp như: hỗ trợ phát triển vùng trồng dược liệu quý, dược liệu có giá trị kinh tế; phát triển kinh tế nông, lâm nghiệp bền vững gắn với bảo vệ rừng và nâng cao thu nhập cho người dân; hỗ trợ thúc đẩy khởi sự kinh doanh, khởi nghiệp và thu hút đầu tư thiểu số và miền núi; thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá truyền thống tốt đẹp của các các đồng bào dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch… Đó là cơ sở để đồng bào tăng thu nhập bằng cách tạo ra giá trị, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào chính sách hỗ trợ của Nhà nước như trước đây.
