Tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên trong văn hóa của người Mường

(DTTG) - Tóm tắt: Người Mường là một trong những tộc người có nền văn hóa vật chất và tinh thần rất đa dạng và phong phú. Trong đó, nổi bật là tục thờ các hiện tượng tự nhiên - một trong những tín ngưỡng xuất phát từ nền sản xuất tự nhiên. Hiện nay, với sự phát triển nhanh của khoa học công nghệ, các tín ngưỡng tự nhiên có phần thu hẹp song những giá trị nhân văn nhân bản của nó vẫn luôn mang tính hiện thời. Việc nhận thức và bảo vệ các giá trị độc đáo trong tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên của người Mường là một trong những việc làm hứa hẹn nhiều ý nghĩa. Bài viết cung cấp một số các hình thức của tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên của người Mường, phân tích và cung cấp một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của loại hình tín ngưỡng này.

Từ khóa: Tín ngưỡng dân gian; Hiện tượng tự nhiên; Người Mường.

1. Đặt vấn đề

Tiến trình lịch sử nhận loại đã cho thấy, văn hóa chính là điểm khác biệt về chất giữa các quốc gia. Việt Nam xuất phát với nền sản xuất nông nghiệp, gắn bó chặt chẽ với điều kiện tự nhiên. Trong quá trình lao động, người Việt nhận thấy sự vĩ đại và huyền bí của tự nhiên. Do đó, đời sống của người Việt xuất hiện các tín ngưỡng đóng vai trò là nền tảng tinh thần của toàn xã hội.

Người Mường là tộc người có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời gắn liền với tiến trình phát triển của dân tộc Việt Nam, phân bố chủ yếu tại các tỉnh phía Bắc như: Phú Thọ, Thanh Hoá, Sơn La…Dù không phải là tộc người chiếm số lượng lớn nhất trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam nhưng người Mường lại có một nền văn hoá đồ sộ được lưu giữ qua nhiều thế hệ như các phong tục tập quán, kho tàng những tác phẩm văn học dân gian, sử thi, áng Mo đặc biệt là những tín ngưỡng, các nghi lễ truyền thống thể hiện tư duy sâu sắc cùng các giá trị nhân văn trong đời sống. Bài viết tập trung nghiên cứu, làm rõ nội dung, giá trị một trong những tín ngưỡng văn hóa lâu đời và đặc sắc mà người Mường còn lưu giữ tới ngày nay là “Tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên”.

2. Kết quả nghiên cứu

2.1. Tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên của người Mường

Với tư tưởng vạn vật hữu linh, người Mường cho rằng các hiện tượng tự nhiên tồn tại khách quan đều có “Vía” [4] , có tính thiêng nên họ thờ cúng rất nhiều các hiện tượng và sự vật trong tự nhiên.

Tín ngưỡng thờ cây: Người Mường cho rằng, một số loài cây có tính linh thiêng, là nơi trú ngụ của thần thánh, vì thế, việc thờ cây có ý nghĩa quan trọng. Các loại cây được tôn làm vật thiêng và thờ cúng là Si, Chu đồng, Đa, Gạo... Trong trường ca “Đẻ đất đẻ nước” - tác phẩm văn học dân gian Mường, có nhắc tới cây si được diễn tả là nguồn cội của thế giới hữu linh, từ cây si đó mà con người và vạn vật được sinh sôi. Hình tượng cây si còn được xem như số mệnh của một con người, khi về già con người thường hay đau ốm, bệnh tật là do “cây si vía của người đó bị sâu, hà, ngã, đổ..” [5]. Vì thế, trong các lễ thức vòng đời người, người Mường có “Lễ kéo si” [5] để cầu mong cho người già sống lâu trăm tuổi. Người Mường ở Mường Bi (Tân Lạc - Hòa Bình) kiêng đốn củi Phi (si) vì cho rằng cây Phi đã cứu cụ tổ Mường Bi trong nạn hồng thủy.

Trong các ngày lễ mừng cơm mới, người Mường có tục thờ lúa nương. Họ quan niệm rằng cây lúa cũng có linh hồn, nếu chăm chỉ cầu khấn, lúa mẹ sẽ gọi vía các lúa con về sinh sôi nảy nở, giúp cho cuộc sống của dân Mường thêm no đủ. Ngoài ra, người Mường còn thờ một số cây khác nữa như mía, quế… “Người Mường xã Nga Hoàng (Yên Lập, Phú Thọ) có tục kiêng không chặt cây quế trên rừng vì tin rằng cây quế có ma” [4].

Tín ngưỡng thờ thần Núi: Trong môi trường sống của người Việt cổ, địa bàn sinh tụ của cư dân Văn Lang là vùng núi, bán sơn địa, khi cộng đồng cư dân đã có ý thức về một đất nước thì núi và nước đã trở thành biểu tượng cụ thể của quê hương. Vị thần núi mà người Mường thờ đó là thần núi Tản Viên - người cai quản đất Mường, bảo vệ và giúp người dân Mường làm ăn và sinh sôi.

Ngoài ra, người Mường thờ những hòn đá có hình thù kỳ lạ, liên tưởng đó là các vị thần, thánh đã giúp con người chinh phục thiên nhiên. Tục thờ đá được thể hiện rõ nét nhất ở trong lễ mừng nhà mới với các ông Đầu rau (hòn nục chủ và hai hòn nục treo), thờ các vị thần Thổ địa tại chùa Khánh (Cao Phong, Hòa Bình). Người Mường Tre (Văn Nghĩa, Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình) thờ thần Đá (Bụt mọc). Khi khơi dòng lấy nước làm ruộng gặp phải hòn đá chắn dòng, dân bẩy đi chỗ khác để nước tiêu thông, hôm sau đá lại về chỗ cũ. Lại tiếp tục đẩy xa hơn nữa nhưng đá vẫn trở lại chỗ cũ. Dân lấy làm lạ bèn xem thấy đá giống hình người bèn mang về thờ. Từ đó dân làm ăn được, mưa thuận gió hòa nên họ lập miếu thờ thần Đá.

Tín ngưỡng thờ nước: Dân gian Mường coi nước là vật linh mang lại sự may mắn, an lành, mát mẻ, sinh sôi cho muôn loài. Từ nền văn hóa lúa nước và sống ở miền núi, nên các nguồn nước, mạch nước có vị trí đặc biệt quan trọng đối với đời sống của người Mường. Nước xuất hiện trong mọi nghi lễ của người Mường, từ nước trong sản xuất, sinh hoạt hằng ngày tới nước đám tang nước dùng để tẩy trần, nước dùng chữa bệnh... Tuy nhiên, nước với người Mường không là thứ sẵn có mà là quà của thần nên phải cầu xin mới có được. Tại xã Mỹ Hòa, huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình (cũ) xưa có tục thờ thần mưa (ma khú). Hằng năm cứ vào dịp cấy lúa hoặc khi thời tiết không thuận lợi, người dân lại tổ chức lễ cúng cầu mưa thuận gió hòa để việc trồng cấy, canh tác được thuận lợi.

Tín ngưỡng thờ động vật: Người Mường thờ nhiều loài động vật, trong tín ngưỡng của người Mường nổi bật lên bộ ba cặp biểu tượng văn hóa hươu - cá - chim là những con vật được coi là cặp biểu tượng dân gian đại diện cho ba tầng của thế giới ( Trời - Đất - Dưới nước). Truyền thuyết kể rằng có chàng thợ săn (chàng Tu Dịt - Tu Dàng) đi săn thấy con hươu và con cá quấn nhau trên vũng nước, chàng liền ngắm bắn và hai con vật đó đã cầu xin chàng tha mạng và hứa trả ơn. Người thợ săn động lòng tha chết, sau này các thầy Mo Mường làm lá cờ có hai hình con hươu và con cá với mục đích “đưa hồn người chết đi rừng không bị lạc, cờ con cá đưa hồn đi xuống các mường dưới nước không bị trôi” [5]. Hình tượng chim trong văn hóa dân gian Mường là hình tượng đặc biệt rõ nét, trong Mo sử thi “Đẻ Trứng Điếng” [5] kể lại rằng có đôi chim thần thoại là Châm Ây - Cái Ứa ở trong hang sinh ra bọc trứng và từ bọc trứng sinh ra muôn loài trong đó có con người. Như vậy, thủy tổ của người Mường là giống chim, khi chết đi họ được quay lại với hình hài của chim đưa họ về Mường Trời.

Người Mường còn cho rằng thú rừng như hổ, báo, hươu, nai... đều là những con vật linh thiêng, vừa là nguồn thức ăn quý giá, vừa là vật tế lễ, chứa đựng những sức mạnh siêu hình, nếu con người thờ cúng chúng sẽ tránh được tai họa khi đi rừng và được tiếp thêm sức mạnh. Ngoài động vật trong rừng, các vật nuôi trong nhà như trâu, bò, lợn, gà... đều được cho là những con vật có linh hồn. Các bài mo trong đám tang cổ truyền có những đoạn kể tạ ơn các con vật đã gắn bó thân thiết với con người. Bên cạnh đó, người Mường còn thờ cả cóc (chàng hạc) là loài đã có công gọi mưa và đem lại sự sinh sôi nảy nở cho dân Mường... Hình tượng cóc đã được đúc trên mặt các trống đồng ở tỉnh Hòa Bình còn được lưu giữ đến nay.

Một dòng họ quan lang tại xóm Bắp, xã Xuất Hóa, huyện Lạc Sơn hay xóm Kem, xã Địch Giáo, huyện Tân Lạc không ăn thịt chó vì theo truyền thuyết, bà cụ tổ của dòng họ nhờ bú sữa chó nên mới tồn tại và gây dựng được sự nghiệp. Hay các vùng mường ở tỉnh Hòa Bình đều kiêng ăn thịt rùa vì quan niệm con rùa có ơn với tộc người, đã chỉ cách làm nhà sàn, mách cho con người biết vua trời xử kiện...

2.2. Giá trị và hạn chế của tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên trong văn hóa Mường

2.2.1. Giá trị của tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên trong văn hóa Mường

Tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên biểu thị tinh thần tôn trọng tự nhiên, sống hài hòa và bảo vệ tự nhiên. Trong tín ngưỡng dân gian của người Mường, tư tưởng sùng bái tự nhiên được thể hiện một cách rõ nét, mang tính phổ biến, biểu thị nét đặc sắc trong văn hóa và tính nhân văn, nhân bản của người Mường. Nảy sinh trong đời sống hiện thực, tín ngưỡng sùng bái tự nhiên của người Mường biểu thị một tinh thần tôn trọng tự nhiên, sống hài hòa và bảo vệ tự nhiên. Đây cũng được coi là chân lý sống bởi bảo vệ tự nhiên cũng chính là bảo vệ nguồn sống và phát triển của chính bản thân con người, nhất là trong giai đoạn ngày nay khi con người vì lợi ích cá nhân đã tác động tự nhiên một cách quá mức dẫn tới những hậu quả nặng nề về môi trường và không ai khác chính con người phải gánh chịu những hậu quả do mình gây ra.

Tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên góp phần lý giải nguồn gốc và diễn đạt tư tưởng đạo hiếu trong đời sống của người Mường. Tín ngưỡng sùng bái tự nhiên của người Mường nêu ra sự lý giải về nguồn cội của dân tộc và thông qua tín ngưỡng đó họ như muốn biểu đạt sự “Uống nước nhớ nguồn” của chính mình. Tục thờ cây Si và hình tượng Chim đã phản ánh trực tiếp điều đó. Hình tượng cây si nơi chim (Chim Ây - cái Ứa) sinh sống và tạo ra muôn loài trong đó có người Mường. Họ tin rằng mình có nguồn gốc từ những nơi cao quý, từ trời.

Ngoài ra, với hình tượng cây si tượng trưng cho số mệnh con người và qua “Lễ kéo si” đã cho thấy sự hiếu thảo của con cháu đối với ông bà cha mẹ. Lễ kéo si thể hiện tình cảm của con cháu muốn kéo dựng lại cây si số mệnh, cưỡng lại thời gian, tranh giành với tạo hoá, kéo dài tuổi thọ để cha mẹ sống mãi cùng con cháu. Quy luật của tự nhiên sinh lão bệnh tử không trừ bất kì ai, tuy nhiên, trong cơn bạo bệnh thì không liều thuốc nào tốt hơn là liều thuốc tinh thần từ sự quan tâm chăm sóc từ con cháu đó là nguồn động viên tốt nhất để người già có thể sống vui vẻ trong quãng đời còn lại với con cháu.

Tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên thể hiện ý thức về quê hương đất nước và khát vọng chinh phục tự nhiên của người Mường, ngoài ra còn thể hiện khát vọng ấm no hạnh phúc, phản ánh sự giúp đỡ của tự nhiên cả khi còn sống và khi mất đi của người Mường. Việc thờ cây lúa, thờ nước nói lên mong muốn có được những mùa lúa bội thu để con người được no ấm, lễ cầu mưa xin cho mưa thuận gió hoà để con người bớt khổ hơn. Ngoài ra, việc thờ những con vật trong tự nhiên phản ánh sự biết ơn những sản vật mà tự nhiên ban tặng cho con người bởi đó vừa là nguồn thức ăn, vừa là vật tế lễ của thánh thần và hơn nữa những con vật đó còn dẫn đường cho người đã mất có thể siêu thoát, không lầm đường để người Mường có thể về với nguồn cội, về với Mường trời.

2.2.2. Một số hạn chế và nguy cơ đối với tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên của người Mường

Tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên đã ăn sâu bén rễ, tác động vào mọi mặt đời sống của người Mường, hình thành một hệ thống nghi lễ, phong tục tập quán bền vững trong sản xuất, đời sống xã hội và tâm thức, tình cảm, nếp nghĩ của mỗi người dân Mường, đóng vai trò thiết yếu trong cuộc sống của con người và cộng đồng dân tộc. Sinh hoạt lễ hội diễn ra thường xuyên đã làm cho đời sống văn hóa tinh thần trở nên phong phú, góp phần quan trọng xây dựng kho tàng văn hóa dân gian đặc sắc của người Mường nói riêng và của Việt Nam nói chung.

Tuy nhiên, trong lễ thức tín ngưỡng, phong tục của người Mường còn tồn tại nhiều yếu tố lạc hậu, nhiều hủ tục, tập tục không còn phù hợp với một xã hội đã phát triển. Các hình thức tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên chứa đựng những yếu tố mê tín dị đoan. Một số kẻ lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi làm cho những giá trị nhân văn trong tín ngưỡng bị hiểu sai, bị ác cảm. Ngoài ra, các hình thức sinh hoạt tín ngưỡng, những tục thờ cúng các hiện tượng tự nhiên cổ người Mường cũng dần mất đi, thay vào đó là những tín ngưỡng mới, pha trộn không còn nguyên bản, có phần biến tướng theo chiều hướng tiêu cực. Đặc biệt là lễ tế nông nghiệp không còn như xưa, nhiều tập tục đã phai nhạt và chỉ đọng lại trong ký ức của người già.

Những hạn chế và nguy cơ đó xuất phát từ những nguyên nhân cả chủ quan và khách quan. Nguyên nhân chủ quan chính là do ý thức hệ, sức ì trong hệ tư tưởng đã ăn sâu trong tiềm thức của người Mường, còn nguyên nhân khách quan là xuất phát từ yếu tố thời đại, dưới sự tác động mạnh mẽ của mặt trái kinh tế thị trường, xu thế toàn cầu hóa, sự tiếp thu thiếu chọn lọc các giá trị văn hóa, trong khi giáo dục văn hóa dân tộc còn nhiều vấn đề bất cập, việc quản lý văn hóa còn bị động và yếu kém… Đây là vấn đề lớn đang được đặt ra cho cơ quan chức năng, các cấp có thẩm quyền, đặc biệt là chính người Mường trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị làm nên bản sắc văn hóa - phần chất của dân tộc Mường.

2.3. Một số giải pháp phát huy những giá trị của tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên của người Mường

Để giữ gìn và phát huy những giá trị đặc sắc của tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên trong văn hóa của người Mường, tác giả xin đưa ra một số giải pháp cụ thể:

Một là, phát triển kinh tế, nâng cao đời sống của người Mường:

Hai là, tăng cường nghiên cứu các giá trị văn hoá trong tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên của người Mường.

Ba là, do duy trì, bảo vệ và phát triển làng cổ người Mường một cách vững chắc.

Bốn là, việc giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc, trong đó có tín ngưỡng dân gian của người Mường, cần phải có chương trình hành động cụ thể.

Năm là, cần gắn văn hóa tín ngưỡng vào việc xây dựng nếp sống văn hóa gia đình, mường bản. Kế thừa có chọn lọc những phong tục tập quán, những hình thức văn hóa tín ngưỡng truyền thống với việc xây dựng một nếp sống văn minh hiện đại đảm bảo được tính tiên tiến và giữ gìn được bản sắc văn hóa dân tộc.

3. Kết luận

Người Mường với nền văn hóa có chiều sâu, những giá trị văn hóa đặc sắc được bảo tồn qua thời gian đã và đang góp phần không nhỏ vào xây dựng nền văn hóa chung của dân tộc. Một trong những đặc sắc của văn hóa người Mường đó chính là những tín ngưỡng dân gian trong đó nổi bật là tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên (thờ cây, thờ thần núi, thờ nước, thờ động vật…). Xuất phát từ đời sống hiện thực như một điều tất yếu, tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên có ảnh hưởng sâu rộng vào trong đời sống của người Mường và thông qua đó cũng biểu hiện những ý nghĩa nhân văn, những tình cảm của con người về việc lý giải nguồn gốc, truyền thống uống nước nhớ nguồn, đạo hiếu, ý thức về quê hương, đất nước, khát vọng chinh phục tự nhiên, ước muốn ấm no hạnh phúc và biết ơn khi nhận được những sản vật của tự nhiên. Trong giai đoạn hiện nay, cần có các biện pháp cụ thể để bảo tồn và phát huy những giá trị đặc sắc trong tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên trong văn hóa của người Mường, góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Từ Chi, (1971), Cõi sống và cõi chết trong quan niệm cổ truyền của người Mường, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 140-141.

2. Nguyễn Từ Chi, (1995), Lời giới thiệu cuốn Người Mường của Cuisinie, Nxb. Lao Động. Hà Nội.

3. Lâm Bá Nam, (1990), Hình tượng Tản viên trong đời sống văn hóa của người Mường, Văn hóa dân gian, số 4/1990.

4. Dương Huy Thiện (Chủ biên), (2015), “Văn hóa dân gian dân tộc Mường Phú Thọ”, Nxb. Khoa học Xã hội.

5. Bùi Huy Vọng (2015), “Văn hóa dân gian Mường một góc nhìn”, Nxb. Khoa học Xã hội”./.