Tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên của người Tày

Giáo dục đạo đức, nhân cách con người

Người Tày tin rằng, Tổ tiên sau khi qua đời vẫn có khả năng tiếp tục quan tâm, phù hộ, tạo phúc và giải trừ hoạn nạn cho con cháu. Vì vậy, việc cúng Tổ tiên vào các dịp lễ, Tết và ngày quy định là bắt buộc.

Đạo lý đền ơn, báo hiếu được thể hiện qua: thờ cúng ông bà, cha mẹ sau khi qua đời; Lễ Mừng thọ, tổ chức khi ông bà, cha mẹ về già để cầu mong thượng thọ, mạnh khỏe, thể hiện sự quan tâm, chăm sóc về mặt tinh thần; Nghi lễ tang ma, là một trong những nghi lễ quan trọng nhất, xuất phát từ niềm tin sâu xa về sự tồn tại của cuộc sống sau cái chết và cội nguồn con người là ở mường trời. Ý nghĩa cơ bản của tang ma truyền thống là chuẩn bị cho người chết một cuộc sống mới tốt đẹp ở thế giới bên kia, đồng thời giải quyết tư tưởng, an ủi và làm yên lòng người sống trước sự ra đi của người thân.

Sinh hoạt tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên, đặc biệt trong tang ma, là nơi lưu giữ các giá trị văn hóa nghệ thuật nghi lễ cổ truyền như: Nghệ thuật thầy cúng, âm nhạc tang lễ, nghệ thuật tạo hình và trang trí, lễ hội và nghi thức đền thờ.

Nghệ thuật nghi lễ thầy cúng gồm có Thầy Tào (thầy cúng) đóng vai trò là người bảo trợ tâm linh và là nghệ sĩ dân gian hội tụ đầy đủ các yếu tố nghệ thuật biểu diễn gồm hát, múa, diễn xướng; ngữ văn dân gian và văn tự cổ; nghệ thuật tạo hình, cắt giấy.

Âm nhạc tang lễ có ban nhạc tham gia diễn tấu các nhạc cụ (trống, thanh la, sáo, nhị) theo hình thức tốp (hòa tấu) hoặc đơn tấu. Nhạc tang được luyện tập bài bản, kỹ lưỡng vì được coi là phương tiện giao tiếp với Tổ tiên, thần linh. Âm điệu phải thay đổi phù hợp với từng nghi lễ.

Nghệ thuật tạo hình và trang trí trong tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên thông qua các lễ vật đi kèm, được trang trí theo lối hội họa dân gian cầu kỳ, biểu hiện sinh động vũ trụ, thiên nhiên, con người thế gian và cõi chết, như: nhà táng làm bằng khung tre phết giấy màu, cây tiền, cây hoa kết thành cỗ lớn, ngựa giấy, hình nhân.

Tại các đền thờ những người có công với địa phương (như đền Kỳ Sầm, đền thờ Trần Hưng Đạo...), các nghi thức và lễ hội truyền thống được chuẩn hóa, không thể tùy tiện thay đổi, góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa đặc sắc.

Cố kết cộng đồng, xây dựng đại đoàn kết

Tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên hoạt động như chất keo gắn kết con người một cách bền chặt giữa gia đình và dòng họ trong các dịp mừng thọ, tang ma, cưới xin là cơ hội để con cháu, họ hàng tụ họp đông đủ để chung vui, chia buồn. Trong đám tang, họ hàng cùng tham gia thực hành các nghi lễ dưới sự điều khiển của thầy Tào như tế cơm, làm tâng (dâng lễ làm hiếu), phá ngục, qua đó củng cố ý thức đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên, đồng thời cũng gắn kết cộng đồng làng xóm thông qua việc bà con hàng xóm luôn đến giúp đỡ, động viên, chia buồn trong đám tang. Lễ vật và tiền phúng viếng ngoài ý nghĩa giúp đỡ lúc khó khăn còn là sự ký gửi, thể hiện tinh thần tương thân tương ái và sự ràng buộc về trách nhiệm, tình cảm giữa tang chủ với cộng đồng. Tập tục này là biểu hiện của sự đoàn kết, nhất trí trong cộng đồng.