Tín ngưỡng và bản sắc văn hóa Chăm

TS. Phú Văn Hẳn, nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam chia sẻ: Trên dải đất duyên hải Nam Trung Bộ, nơi những ngọn tháp Chăm cổ kính vẫn sừng sững giữa không gian của các tỉnh Khánh Hòa và Lâm Đồng,… đời sống tín ngưỡng của đồng bào Chăm vẫn được gìn giữ như một mạch nguồn văn hóa chưa bao giờ ngừng chảy. Trải qua nhiều biến động của lịch sử, những giá trị tâm linh truyền thống vẫn hiện diện trong từng nếp nhà, từng lễ hội, từng phong tục và trong cách cộng đồng ứng xử với thiên nhiên, tổ tiên và xã hội.

Đối với người Chăm, đức tin không chỉ là niềm tin tôn giáo, đồng thời còn là hệ giá trị văn hóa được tích lũy qua hàng nghìn năm lịch sử. Đó là nền tảng tạo nên bản sắc dân tộc, điều chỉnh các mối quan hệ trong gia đình, dòng họ và cộng đồng, đồng thời góp phần bảo tồn nhiều loại hình di sản vật thể và phi vật thể đặc sắc.

Hiện nay, người Chăm ở Việt Nam chủ yếu sinh sống tại các tỉnh gồm: Khánh Hòa, Lâm Đồng, An Giang, Tây Ninh, TP. Hồ Chí Minh,... Trong cộng đồng tồn tại nhiều nhóm tôn giáo và tín ngưỡng khác nhau, nổi bật là Chăm Bàlamôn, Chăm Bàni và Chăm Islam. Mặc dù, có sự khác biệt về nghi lễ và giáo lý, các cộng đồng này đều có điểm chung là coi trọng cội nguồn, tổ tiên, gia đình và gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống.

Đặc biệt, một trong những biểu tượng tiêu biểu về đức tin của người Chăm là hệ thống tháp Chăm được xây dựng từ nhiều thế kỷ trước. Những ngôi tháp như Po Klong Garai, Po Rome (tỉnh Khánh Hòa) hay Po Sah Inư (tỉnh Lâm Đồng) không chỉ là kiệt tác kiến trúc mà còn là không gian linh thiêng để cộng đồng thực hành tín ngưỡng. Hằng năm, hàng nghìn người Chăm và du khách tìm về các ngọn tháp trong mùa lễ hội để dâng lễ, cầu bình an, tưởng nhớ các vị vua có công với dân tộc và cầu mong mưa thuận gió hòa.

Tiến sĩ Đàng Năng Hòa, chuyên gia nghiên cứu về văn hóa Chăm (Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng: Điều đặc biệt ở người Chăm là khả năng bảo tồn đức tin ngay trong đời sống thường nhật. Tín ngưỡng không tách rời cuộc sống mà hiện diện trong từng nghi thức vòng đời như cưới hỏi, sinh con, tang lễ; trong việc thờ cúng tổ tiên và trong các quy tắc ứng xử giữa các thành viên trong gia đình.. Và vì thế đức tin trở thành chuẩn mực đạo đức, góp phần duy trì sự gắn kết và ổn định của cộng đồng.

Trong kho tàng lễ hội truyền thống, Ka-tê là lễ hội lớn nhất của cộng đồng Chăm Bàlamôn, thường được tổ chức vào khoảng cuối tháng 9 hoặc đầu tháng 10 dương lịch. Đây là dịp cộng đồng tưởng nhớ các vị thần, các vị vua được tôn kính và tổ tiên, đồng thời cầu cho quốc thái dân an, mùa màng bội thu. Trong lễ hội này, tiếng trống Ginăng, kèn Saranai cùng những điệu múa truyền thống tạo nên không gian văn hóa đặc sắc, phản ánh sự hòa quyện giữa tín ngưỡng, nghệ thuật và đời sống cộng đồng.

Đối với cộng đồng Chăm Bàni, lễ Ramưwan có ý nghĩa đặc biệt. Trước khi bước vào tháng chay tịnh, các gia đình đều đến nghĩa trang tảo mộ, tưởng nhớ ông bà, tổ tiên. Đây không chỉ là một nghi lễ tôn giáo mà còn là dịp giáo dục thế hệ trẻ về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, củng cố mối quan hệ gia đình và dòng tộc.

Trong đó, một nét đặc sắc khác là chế độ mẫu hệ vẫn được duy trì trong nhiều cộng đồng Chăm ở các tỉnh như: Khánh Hòa và Lâm Đồng. Người phụ nữ giữ vai trò quan trọng trong gia đình, tài sản thường được truyền cho con gái và nhiều nghi lễ tín ngưỡng được tổ chức tại nhà mẹ. Chính mô hình xã hội này góp phần tạo nên sự bền vững trong việc trao truyền đức tin và các giá trị văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Đức tin của người Chăm còn được lưu giữ thông qua các nghề thủ công truyền thống. Những làng gốm Bàu Trúc, làng dệt Mỹ Nghiệp hay nghệ thuật chế tác nhạc cụ dân tộc không đơn thuần phục vụ nhu cầu sinh hoạt mà còn gắn chặt với các nghi lễ tín ngưỡng. Nhiều sản phẩm thủ công được sử dụng trong lễ cúng, lễ hội hoặc các nghi thức quan trọng của cộng đồng, qua đó phản ánh mối liên hệ hữu cơ giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần.

Trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số, đời sống của người Chăm có nhiều thay đổi. Thanh niên tiếp cận với môi trường học tập, lao động và giao lưu văn hóa rộng mở hơn. Tuy nhiên, điều đáng ghi nhận là nhiều gia đình vẫn duy trì việc dạy tiếng Chăm, đưa con em tham gia lễ hội truyền thống và khuyến khích học hỏi các làn điệu dân ca, nhạc cụ, nghi lễ dân gian. Đây chính là cách bảo tồn đức tin từ gốc, bằng sự kế thừa tự nhiên trong đời sống cộng đồng.

Những năm gần đây, cùng với sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với công tác bảo tồn di sản văn hóa các dân tộc thiểu số, nhiều giá trị văn hóa Chăm đã được bảo vệ và phát huy. Các lễ hội truyền thống được phục dựng, nhiều nghệ nhân được phong tặng danh hiệu, các công trình tháp Chăm được trùng tu, trong khi nhiều hoạt động nghiên cứu, sưu tầm và truyền dạy văn hóa Chăm được triển khai tại địa phương.

Trao đổi với báo chí, bà Thái Thị Lệ Hằng, Giám đốc Sở Văn háo, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa cho biết dân tộc Chăm có nền văn hóa vô cùng rực rỡ với hệ thống công trình kiến trúc độc đáo, phong tục tập quán, tín ngưỡng, lễ hội đặc sắc, chữ viết, nghệ thuật biểu diễn và nghề truyền thống được bà con gìn giữ hàng trăm năm qua.

Theo đó, việc, bảo tồn đức tin truyền thống của người Chăm không có nghĩa là giữ nguyên mọi yếu tố của quá khứ, mà là gìn giữ những giá trị cốt lõi về đạo đức, nhân văn, tinh thần cộng đồng và bản sắc văn hóa trong điều kiện phát triển mới. Đức tin chỉ thực sự có sức sống khi vẫn được cộng đồng thực hành, trao truyền và thích ứng với cuộc sống hiện đại.

Trong bối cảnh phát triển hiện nay, tiếng kèn Saranai vẫn ngân vang bên những ngọn tháp cổ, lễ Ka-tê vẫn rộn ràng trong sắc phục truyền thống, những nghi lễ gia đình vẫn được tổ chức trang trọng và những giá trị tốt đẹp vẫn tiếp tục được người Chăm gìn giữ bằng niềm tự hào về cội nguồn. Đó không chỉ là sự bảo tồn một tín ngưỡng hay một phong tục, mà còn là gìn giữ ký ức lịch sử, bản sắc văn hóa và sức mạnh cố kết cộng đồng.

Đức tin truyền thống vì thế đã, đang và sẽ tiếp tục là nền tảng tinh thần quan trọng của cộng đồng người Chăm. Trong dòng chảy hội nhập, chính sự bền chặt, gắn kết, gìn giữ những giá trị cốt lõi ấy đã góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa dạng, thống nhất của 54 dân tộc trên đất nước Việt Nam./.