Nghề thuốc Nam gia truyền của người Dao Quần Chẹt ở xã Ba Vì (TP.Hà Nội)Trong một đô thị lớn như TP. Hà Nội, nơi nhịp sống hiện đại liên tục mở rộng, văn hóa các dân tộc thiểu số tạo nên một chiều sâu riêng của không gian Thủ đô. Cồng chiêng, tiếng nói, trang phục, lễ hội, tri thức dân gian, nghề thủ công và những tập quán gắn với núi rừng không chỉ là di sản của quá khứ, đó còn là nguồn lực có khả năng tạo ra trải nghiệm du lịch khác biệt, phát triển sản phẩm địa phương và củng cố sự gắn kết cộng đồng. Nhận diện đúng tiềm năng ấy sẽ giúp chính sách dân tộc chuyển từ bảo tồn đơn giản sang bảo tồn gắn với phát triển, trong đó giá trị văn hóa được duy trì bằng chính sức sống của cộng đồng.
Cơ sở quan trọng cho hướng đi này là kết quả Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025. Theo báo cáo tổng kết của UBND TP. Hà Nội vào tháng 11/ 2025 tại Hội nghi tổng kết Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025 cho thấy: Hà Nội đã bố trí gần 2.422 tỷ đồng trong tổng số 2.664 tỷ đồng để thực hiện 190 trong tổng số 210 dự án; riêng vốn đầu tư xây dựng cơ bản đạt hơn 2.341 tỷ đồng cho 156 dự án, tỷ lệ giải ngân đạt trên 83%. Qua đó, nhiều công trình hạ tầng thiết yếu được đầu tư đồng bộ, góp phần cải thiện rõ rệt diện mạo khu vực vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Theo đánh giá, TP. Hà Nội đã hoàn thành 32 trong tổng số 35 chỉ tiêu theo Nghị quyết số 88/2019/QH14 ngày 18/11/2019 của Quốc hội: Phê duyệt Đề án tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 và 13/16 chỉ tiêu theo Kế hoạch số 253 của UBND TP. Hà Nội. Tốc độ tăng trưởng kinh tế tại khu vực này duy trì ở mức trên 10% mỗi năm; thu nhập bình quân đầu người đạt khoảng 75 triệu đồng, nhiều địa phương vượt mốc 80 triệu đồng/người/năm. Đến nay, thành phố không còn hộ nghèo theo chuẩn đa chiều, 100% xã đạt chuẩn nông thôn mới.
Ba Vì (TP. Hà Nội) có một kho báu, đó là khoảng 500 vị thuốc quý mà thế hệ cha ông đã sưu tầm hàng ngàn năm qua trên đỉnh Tản Viên SơnCùng với phát triển kinh tế, công tác đầu tư hạ tầng, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số tiếp tục được Hà Nội quan tâm, góp phần nâng cao đời sống tinh thần, giữ vững ổn định chính trị và trật tự an toàn xã hội.
Thực tiễn ở xã Ba Vì cho thấy, văn hóa truyền thông của đồng bào dân tộc thiểu số đã đem lại nhiều lợi ích cho người dân. Cộng đồng người Dao Quần Chẹt nơi đây không chỉ lưu giữ nhiều giá trị đặc sắc về trang phục, tiếng nói, chữ viết, ẩm thực, tri thức dân gian, nghi lễ và Tết Nhảy… mà còn tạo nên một sinh kế bền vững từ các bản sắc, giá trị văn hóa đó. Theo báo cáo của Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hà Nội, xã Ba Vì là nơi sinh sống tập trung của đồng bào Dao, chiếm khoảng 98% dân số, chủ yếu tại ba thôn: Yên Sơn, Hợp Sơn và Hợp Nhất… Trong đó, đặc biệt, điểm du lịch cộng đồng Bản Miền tại thôn Hợp Sơn được giới thiệu là mô hình đầu tiên trên địa bàn Thủ đô, gắn trải nghiệm du lịch với văn hóa truyền thống của cộng đồng. Điều đó cho thấy di sản văn hoá không phải chỉ hiện diện trong các buổi trình diễn hay sự kiện, mà có thể trở thành một phần của hoạt động kinh tế địa phương.
Những kết quả ấy đã tạo nền tảng để Hà Nội bước sang giai đoạn phát triển 2026-2030 với những yêu cầu đòi hỏi nâng chất lượng tăng trưởng cao hơn, bảo đảm thành quả kinh tế đi cùng sự bền vững của văn hóa. Trên cơ sở những kết quả đạt được từ Chương trình MTQG giai đoạn 2021-2025, Hà Nội xác định triển khai Chương trình MTQG 417 không chỉ đầu tư theo từng lĩnh vực riêng lẻ mà sẽ kết nối hạ tầng, sinh kế, văn hóa, thị trường và chất lượng sống thành một quá trình phát triển thống nhất.
Văn hóa ẩm thực của người Dao Quần Chẹt tại Ba Vì (TP. Hà Nội) rất phong phú, đặc sắc Tuy nhiên, đưa văn hóa vào phát triển kinh tế không đồng nghĩa với thương mại hóa mọi phong tục, nghi lễ. Giá trị của mô hình du lịch cộng đồng không nằm ở việc tái hiện càng nhiều yếu tố lạ mắt càng tốt, mà ở khả năng giúp du khách hiểu được đời sống của người dân địa phương, đồng thời bảo đảm cộng đồng có quyền lựa chọn, quyết định cách giới thiệu văn hóa của mình.
Với người Mường ở Ba Vì, cồng chiêng, hát ru, lễ hội và tri thức dân gian có thể kết nối với du lịch trải nghiệm; với người Dao, trang phục, nghề thuốc nam, ẩm thực và nghi lễ truyền thống có thể tạo nên sản phẩm đặc trưng. Nhưng để các giá trị ấy không bị giản lược thành tiết mục trình diễn phục vụ du khách khách, cần có sự tham gia của nghệ nhân, người cao tuổi, phụ nữ và thế hệ trẻ trong quá trình lựa chọn, truyền dạy và tổ chức khai thác.
Thực tế cho thấy, nhiều năm trước, ngành văn hóa Hà Nội đã từng ghi nhận các hoạt động bảo tồn cồng chiêng của người Mường, Tết Nhảy và múa chuông của người Dao ở Ba Vì... Đó là nền tảng để phát triển sản phẩm văn hóa có chiều sâu thay vì chỉ mở rộng số lượng hoạt động biểu diễn.
Du khách tham quan vườn dược liệu của người Dao Quần chẹt ở xã Ba Vì (TP. Hà Nội)Từ cơ sở ấy, Chương trình MTQG 417 được Hà Nội xác định sẽ cụ thể hóa bằng những chuỗi giá trị phù hợp với từng cộng đồng. Bảo tồn di sản phải đi cùng đào tạo kỹ năng làm du lịch, nâng chất lượng dịch vụ lưu trú, vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm, quảng bá số và liên kết với các tuyến tham quan của Thủ đô. Sản phẩm thổ cẩm, ẩm thực, dược liệu và nông sản địa phương cần được chuẩn hóa về chất lượng, xây dựng câu chuyện nguồn gốc và kênh tiêu thụ... Theo đó, người dân không chỉ được mời tham gia biểu diễn, mà còn có cơ hội làm chủ cơ sở dịch vụ, bán sản phẩm, tham gia hợp tác xã và được phân chia lợi ích minh bạch. Khi đó, dòng khách du lịch mới có thể chuyển thành nguồn thu thực tế cho hộ các gia đình và cộng đồng đồng bào dân tộc thiểu số.
Đặc biệt, TP. Hà Nội xác định sẽ tăng cường kết hợp nguồn lực Chương trình MTQG 417 với chính sách văn hóa, du lịch, xây dựng nông thôn mới và phát triển sản phẩm địa phương. Đồng thời xác định rõ nhiệm vụ, nguồn vốn, cơ quan chịu trách nhiệm và kết quả tại từng địa bàn. Công tác đánh giá cũng sẽ được triển khai theo hướng chỉ dừng ở số lễ hội được tổ chức, số nghệ nhân tham gia hay số sản phẩm được giới thiệu mà chỉ số quan trọng hơn phải là số việc làm được tạo ra, thu nhập của hộ dân, mức độ tham gia của cộng đồng, khả năng duy trì nghề truyền thống và sự chuyển giao văn hóa cho thế hệ kế tiếp.
Thực tế cho thấy, văn hóa chỉ thực sự trở thành nguồn lực nội sinh khi người dân không đứng ngoài quá trình phát triển di sản của mình. Với Hà Nội đó là, khi người Dao có thêm sinh kế từ du lịch cộng đồng mà vẫn giữ được nghi lễ, tiếng nói và nghề truyền thống và khi người Mường truyền được cồng chiêng cho lớp trẻ và có thêm cơ hội giới thiệu bản sắc tới du khách... Đó chính là tín hiệu của sự phát triển bền vững. Vì vậy, Chương trình MTQG 417 đối với Hà Nội không chỉ có nhiệm vụ đầu tư cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số mà còn phải tạo điều kiện để chính cộng đồng biết biến di sản văn hóa truyền thống thành sức mạnh phát triển, góp phần xây dựng một Thủ đô hiện đại, giàu chiều sâu văn hóa./.
