Từ khóa: Tôn giáo và đạo đức; Lối sống hướng thiện; Con người Việt Nam hiện nay.
Các tôn giáo luôn tích cực tham gia hoạt động xã hội, từ thiện1. Quan điểm, chủ trương của Đảng ta về phát huy giá trị đạo đức tôn giáo trong thời kỳ đổi mới đất nước
Đảng và Nhà nước ta đã và đang thực hiện nhất quán chính sách tôn trọng tự do tín ngưỡng, tôn giáo. Đặc biệt, từ sau đổi mới đất nước vào năm 1986, Đảng và Nhà nước ta đã có chủ trương khuyến khích các tôn giáo phát huy các giá trị về mặt văn hóa, đạo đức tốt đẹp để góp phần phát triển đất nước.
Nghị quyết 24-NQ/TW ngày 16/10/1990 của Bộ Chính trị về tăng cường công tác tôn giáo trong tình hình mới khẳng định: “Đạo đức tôn giáo có nhiều điều phù hợp với công cuộc xây dựng xã hội mới”. Tiếp theo, Chỉ thị 37-CT/TW ngày 2/7/1998 của Bộ Chính trị về công tác tôn giáo trong tình hình mới khẳng định: “Những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của tôn giáo được tôn trọng và khuyến khích phát huy”. Trong phần trình bày quan điểm về “Chính sách văn hóa đối với tôn giáo”, Nghị quyết số 03-NQ/TW ngày 16/7/1998 Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ghi rõ: “Khuyến khích ý tưởng công bằng, bác ái, hướng thiện… trong tôn giáo”. Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 12/3/2003, Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa IX) về công tác tôn giáo, tiếp tục khẳng định những nguyên tắc của Nghị quyết 24-NQ/TW, đồng thời bổ sung thêm chủ trương phát huy vai trò tôn giáo tham gia vào trong các lĩnh vực của đời sống thực tiễn. Nghị quyết số 25-NQ/TW viết: “Giải quyết việc tôn giáo tham gia thực hiện chủ trương xã hội hóa các hoạt động y tế, văn hóa, xã hội, giáo dục… của Nhà nước, theo nguyên tắc: Khuyến khích các tôn giáo đã được Nhà nước thừa nhận tham gia phù hợp với chức năng, nguyên tắc tổ chức của mỗi tôn giáo và quy định của pháp luật. Cá nhân tín đồ, chức sắc, chức việc, nhà tu hành tham gia với tư cách công dân thì được khuyến khích và tạo điều kiện thực hiện theo quy định của pháp luật”. Nghị quyết số 25-NQ/TW của Đảng đã trở thành cơ sở quan trọng để Nhà nước ta hoạch định các chính sách, pháp luật, tạo hành lang cho các tổ chức và đồng bào tôn giáo tích cực dấn thân hơn nữa vào đời sống, đưa các giá trị đạo đức và văn hóa của tôn giáo vào góp phần xây dựng con người và xã hội Việt Nam.
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII năm 2021 của Đảng tiếp tục khẳng định cần phát huy các giá trị văn hóa, đạo đức của tôn giáo. Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng ta nêu rõ một trong những giải pháp để xây dựng môi trường văn hóa thật sự trong sạch, lành mạnh, cải thiện điều kiện hưởng thụ văn hóa của Nhân dân là: “Phát huy các nhân tố tích cực, nhân văn trong các tôn giáo, tín ngưỡng. Phê phán và ngăn chặn các biểu hiện tiêu cực, mê tín, dị đoan”. Trong phần “XII-Phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, dân chủ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của Nhân dân”, Báo cáo nhấn mạnh cần: “Phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp và các nguồn lực của các tôn giáo cho sự phát triển đất nước”. Trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm 2021-2030, Đảng ta xác định: “Phát huy giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của tôn giáo vào giữ gìn và nâng cao đạo đức truyền thống xã hội, xây dựng đời sống văn hóa ở các khu dân cư, góp phần ngăn chặn các tệ nạn xã hội”.
Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng tiếp tục chủ trương vận động, đoàn kết tập hợp đồng bào tôn giáo sống “tốt đời, đẹp đạo”, đồng hành cùng dân tộc, tích cực tham gia các cuộc vận động, phong trào thi đua yêu nước. Có thể thấy, đồng bào tôn giáo tiếp tục được khuyến khích tham gia vào công cuộc xây dựng và phát triển đất nước trên nhiều phương diện trong thời gian tới.
Như vậy, các giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của tôn giáo đối với xây dựng đạo đức và lối sống lành mạnh ở Việt Nam được Đảng và Nhà nước ta đã, đang và sẽ được ghi nhận, khuyến khích tương xứng. Huy động nguồn lực và phát huy giá trị đạo đức, văn hóa của các tôn giáo vào xây dựng, phát triển đất nước hiện cũng là một chủ trương của Đảng ta, có ý nghĩa trong việc củng cố và tăng cường sức mạnh của khối đại đoàn kết dân tộc và tôn giáo.
2. Đóng góp của tôn giáo vào xây dựng đạo đức, lối sống con người Việt Nam hiện nay
Các tôn giáo ở Việt Nam đều là nơi lưu giữ và lan tỏa nhiều giá trị đạo đức, nuôi dưỡng những lối sống lành mạnh. Những lời răn dạy trong giáo lý, giáo luật của tôn giáo đều hướng tới xây dựng lối sống hướng thiện. Giáo lý Phật giáo đề cao từ bi, vị tha trong đối nhân xử thế, khuyến thiện trừ ác, tránh xa “tam độc” như tham, sân, si. Phật giáo chủ trương: “Ác hạnh không nên làm/ Làm xong chịu khổ lụy/ Thiện hạnh ắt nên làm/ Làm xong không ăn năn” (Pháp Cú-318); Công giáo, Tin Lành đề cao đức bác ái, yêu thương con người rộng khắp, khuyên dạy tín đồ ăn ngay ở lành và không được ăn gian nói dối. Các tôn giáo nội sinh như Phật giáo Hòa Hảo, Cao Đài, Tứ Ân Hiếu Nghĩa… đều chủ trương hành thiện, sống hiếu nghĩa với cha mẹ, hòa thuận với anh em, vị tha và có trách nhiệm xã hội…
Các giá trị đạo đức và lối sống như thế không chỉ được thể hiện trong những lời dạy mà còn được đồng bào các tôn giáo nêu gương bằng hành động cụ thể. Nhiều chức sắc, tín đồ các tôn giáo tích cực dấn thân vào những việc bác ái, từ thiện - xã hội như cứu giúp người nghèo khó, ốm đau, neo đơn, cơ nhỡ không nơi nương tựa, cứu trợ đồng bào ở các vùng thiên tai, dịch bệnh. Điều này góp phần vun đắp, tô thắm thêm truyền thống tương thân tương ái, chia sẻ, đùm bọc lẫn nhau của dân tộc Việt Nam đã có từ bao đời nay. Tôn giáo còn đem lại những lời khuyên dạy về lối sống tích cực từ nết ăn ở cho tới các mối quan hệ trong gia đình, cũng như cách ứng xử con người với nhau, với xã hội và giới tự nhiên. Các tệ nạn xã hội, tội ác và hành vi xấu đều bị các tôn giáo lên án. Lối sống sạch sẽ, lành mạnh, tiết kiệm và lương thiện được giáo lý tôn giáo khuyến khích thực hành. Với những quy định giáo luật, cùng các chế tài ràng buộc của cộng đồng tôn giáo đã hình thành sự tuân thủ chuẩn mực đạo đức và nếp sống lành mạnh một cách tự giác cho các tín đồ. Trong cộng đồng đó, các chuẩn mực đạo đức và văn hóa tôn giáo góp phần tích cực vào việc xây dựng nhân cách và điều chỉnh hành vi đạo đức, giúp các thành viên của cộng đồng nhận thức đúng, sai, tránh hành vi lệch chuẩn. Các mẫu hình con người mà các cộng đồng tôn giáo hướng đến xây dựng đều mang nhiều phẩm chất cao đẹp. Chẳng hạn, Phật giáo tôn vinh mẫu người có “Tứ đại vô lượng tâm” - từ, bi, hỷ, xả, “Cứu khổ, cứu nạn”. Công giáo xem trọng con người giàu lòng nhân ái và trung thực. Để điều chỉnh hành vi của tín đồ, mỗi tôn giáo đều có hệ thống giáo luật. Phật giáo có Ngũ giới răn dạy: Không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu. Công giáo có mười điều răn, khuyên bảo con người thảo kính cha mẹ, không giết người, không dâm dục, không ham muốn vợ chồng người khác, không làm chứng dối, chớ tham của người khác. Phật giáo Hòa Hảo khuyên răn tín đồ luôn phải biết tự xét mình, loại bỏ các thói hư tật xấu như uống rượu, cờ bạc, lười biếng, tiêu xài thái quá… Cao Đài có Ngũ giới cấm: Cấm sát sinh, cấm trộm cướp hay lừa gạt của người, cấm tà dâm, cấm say mê rượu thịt và ăn uống quá độ, cấm xảo trá láo xược và Tứ đại điều quy đề cao các phẩm chất: ôn hòa, cung kính, khiêm tốn, nhường nhịn.
Tôn giáo không những mang bản chất hướng thiện mà còn thể hiện các giá trị đạo đức bao dung, vị tha. Giá trị đạo đức tôn giáo hướng đến cảm hóa những ai từng lầm lạc trong lối sống, vi phạm các chuẩn mực đạo đức. Trong thực tế, một số tôn giáo đã thực hiện những hoạt động để truyền tải các giá trị đạo đức của tôn giáo mình như khóa tu mùa hè của Phật giáo đang được nhiều tầng lớp phật tử ưa thích. Đây được xem là một trong những hoạt động có ý nghĩa để rèn các phẩm chất đạo đức tốt đẹp cho giới trẻ trong mỗi mùa hè. Hay các khóa tĩnh tâm của Công giáo dành cho giới trẻ cũng là dịp để giới trẻ theo đạo kiểm điểm và nhắc nhở chính mình, tích cực trau dồi và tu dưỡng đạo đức. Một số nhóm Tin Lành hiện nay còn mở các trung tâm cai nghiện, góp phần trợ giúp những người từng có lối sống không lành mạnh rèn luyện đạo đức, loại bỏ tệ nạn xã hội và trở thành những công dân có ích cho gia đình, cộng đồng và xã hội. Qua các hoạt động này, tinh thần vị tha được các tôn giáo đề cao, lan tỏa vào xã hội, góp phần xây dựng lối sống, hành vi ứng xử hài hòa hơn trong các mối quan hệ của đời sống con người.
Cùng với bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, xây dựng lối sống tích cực trong mối quan hệ con người với con người, con người với xã hội, các tôn giáo còn chứa đựng cả các giá trị đạo đức sinh thái, hướng con người tới lối sống thân thiện và bảo vệ môi trường thiên nhiên. Nhìn chung, trong kinh sách, giáo lý của mình, các tôn giáo đều có những lời dạy và hướng dẫn thực hành lối sống thuận theo tự nhiên, tôn trọng sự sống, bảo vệ môi trường xung quanh các tôn giáo đang góp phần tích cực vào truyền tải giá trị đạo đức sinh thái và tạo dựng một lối sống thân thiện với môi trường, góp phần tích cực vào bảo vệ môi trường và chống biến đổi khí hậu ở Việt Nam hiện nay.
Điều này còn được thể hiện bằng các chủ trương và hành động trong thực tế của các tổ chức tôn giáo, như: Giáo hội Phật giáo Việt Nam kêu gọi phật tử thực hành các nghi lễ đảm bảo trang nghiêm, tiết kiệm và không đốt vàng mã. Ở nhiều ngôi chùa hiện nay đã xây các lò hóa vàng mã để đảm bảo vệ sinh môi trường. Giáo hội Công giáo Việt Nam khuyên tín đồ thực hành lối sống hài hòa với tự nhiên, tôn trọng và chăm sóc thế giới tự nhiên bằng các hành vi cụ thể hằng ngày như tiết kiệm nước, điện, giữ vệ sinh chung, không đốt rác hay xả rác ở nơi công cộng, không xử lý chất thải bừa bãi, không sử dụng hóa chất hay thuốc trừ sâu trong nông nghiệp. Giáo hội Tịnh độ Cư sĩ Phật hội Việt Nam khuyến khích tín đồ thực hành tiết kiệm điện, nước, xả rác đúng nơi quy định, tăng cường sử dụng vật liệu có thể tái chế, các đồ dùng sử dụng nhiều lần, hạn chế sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu trong nông nghiệp…
3. Kết luận
Tôn giáo có vai trò tích cực trong việc góp phần xây dựng đạo đức và lối sống lành mạnh của con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Phần lớn các chuẩn mực đạo đức, những lời răn dạy về hành vi, ứng xử và các mối quan hệ của tôn giáo đều hướng con người tới cái thiện. Không ít chuẩn mực đạo đức, lối sống mà các cộng đồng tôn giáo khuyến khích đang trở nên phù hợp với công cuộc xây dựng xã hội, phát triển con người của đất nước ta hiện nay. Các giá trị đạo đức và lối sống tôn giáo như thế cần được phát huy hơn nữa trong thời gian tới bằng nhiều hành động và chính sách cụ thể. Trước hết, cần nhân rộng các mô hình điểm, các tấm gương tiêu biểu về lối sống, đạo đức trong đồng bào các tôn giáo. Đồng thời, không ngừng vận động đồng bào các tôn giáo, thu hút và phát huy vai trò của chức sắc, tín đồ có uy tín vào trong các phong trào thi đua yêu nước, xây dựng đời sống văn hóa, đấu tranh phòng chống tệ nạn xã hội và các hành vi lệch chuẩn trong xã hội. Cùng với phát huy các giá trị đạo đức, lối sống tích cực của tôn giáo, những biểu hiện về lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để trục lợi, mê tín dị đoan cũng cần được lưu ý, để đảm bảo sự lành mạnh trong cộng đồng tôn giáo nói riêng và quần chúng nhân dân nói chung.
* Viện Dân tộc học và Tôn giáo học
Tài liệu tham khảo
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 12/3/2003 của Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng Khóa IX về công tác tôn giáo. Nguồn: https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/hoi-nghi-bch-trung-uong/khoa-ix/nghi-quyet-so-25-nqtw-ngay-1232003-hoi-nghi-lan-thu-bay-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-ix-ve-cong-tac-ton-giao-3474
2. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, ngày 14/10/2025, tr. 39. Nguồn: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-du-thao-bao-cao-chinh-tri-cua-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xiii-tai-dai-hoi-xiv-cua-dang-119251015171703632.htm
3. Ban Tôn giáo Chính phủ (2022). Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam, Nxb. Tôn giáo.
4. Dương Văn Biên (2018). Tôn giáo - Một cộng đồng mang quyền uy luân lý trong Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo đương đại: Tôn giáo và đạo đức trong xã hội hiện đại, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
5. Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập 1, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021.
6. Thích Minh Châu (1995). Đạo đức Phật giáo trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam: Đạo đức học Phật giáo, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam.
7. Thích Minh Châu (2016). Kinh Pháp Cú, Nxb. Phương Đông, Hà Nội.
8. Nguyễn Hồng Dương (2013). Công giáo trong văn hóa Việt Nam, Nxb. Văn hóa - Thông tin.
9. Nguyễn Đức Lữ (2007). Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
10. Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo đương đại - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (2018). Tôn giáo và đạo đức trong xã hội hiện đại, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
11. Nguyễn Thanh Xuân (2015). Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội
12- Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo đương đại (2018). Tôn giáo và đạo đức trong xã hội hiện đại, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
