Có một không gian cộng cảm thiêng liêng trong lễ cầu an của người Ba na

Từ ký ức sinh tồn

Giữa khoảng sân rộng trước mái nhà Rông sừng sững, một hồi chiêng sâu lắng, ngân dài cất lên phá tan sự tĩnh lặng của sớm mai. Đó không chỉ là tín hiệu mở đầu cho lễ cầu an truyền thống của người Ba na, đồng thời còn là thanh âm đánh thức ký ức cộng đồng, mở ra cánh cửa giao hòa giữa con người nơi trần thế với thế giới siêu nhiên của thần linh.

Trong tâm thức dân gian của đồng bào Ba na vùng Bắc Tây Nguyên, lễ cầu an bắt rễ sâu xa từ một biến cố lịch sử khắc nghiệt thuở xưa. Truyền thuyết buôn làng kể lại rằng, từng có thời điểm một trận đại dịch bí ẩn quét qua nương rẫy, cướp đi sinh mạng của biết bao người dân vô tội khi thuốc lá rừng chẳng thể nhiệm màu. Trong cơn hoạn nạn cùng cực, các bậc tiền nhân đã lập đàn tế lễ hướng về đất trời, dâng lễ vật tạ tội và khẩn cầu các đấng siêu nhiên che chở, đuổi trừ tà khí. Khi dịch bệnh tan biến, sự sống hồi sinh, nghi thức tạ ơn và cầu an chính thức trở thành tập tục thiêng liêng được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Theo chu kỳ canh tác nương rẫy, cứ vào độ tháng 11 đến tháng 12 dương lịch, khi những hạt lúa rẫy cuối cùng đã nằm yên trong kho thóc và buôn làng bước vào mùa nông nhàn, người Ba na lại rộn ràng chuẩn bị cho ngày hội lớn. Đây là thời khắc trời đất chuyển giao, lòng người thanh thản để nhìn lại một năm lao động vất vả, bày tỏ lòng biết ơn tổ tiên và mong ước tai ương, xui rủi theo gió ngàn cuốn đi xa, nhường chỗ cho sức khỏe, mùa màng trĩu hạt và cuộc sống no ấm.

Từ tảng sáng, không khí trước sân nhà Rông đã rộn ràng. Từng thành viên trong làng, từ già làng uy nghiêm, những phụ nữ thoăn thoắt đôi tay cho đến lớp thanh niên vạm vỡ đều tề tựu đông đủ để nhận phần việc được giao. Mâm cúng dâng lên các đấng bề trên được sắp đặt trang trọng ngay tâm điểm lễ đài: ché rượu cần thơm nồng men lá rừng ủ kỹ, thịt heo xẻ miếng vuông vức, thịt gà luộc vàng ươm.

Khi ngọn lửa tế bùng sáng, già làng cùng các chủ tế đứng nghiêm trang cất lời khấn vọng: "Ơ Yàng! Hôm nay ngày lành tháng tốt, dân làng thành tâm dâng ghè rượu ngọt, thịt heo, thịt gà kính thỉnh Yàng núi, Yàng nước, Yàng lửa... Tạ ơn các vị thần linh và tổ tiên luôn chở che cho buôn làng. Cầu xin người phù hộ cho con cháu mạnh chân khỏe tay, rẫy nương trĩu bắp nhiều ngô, làng buôn mãi mãi yên bình, sạch bóng ốm đau tai ương..." Lời khấn mộc mạc mà tha thiết, như sợi chỉ vô hình nối kết ước vọng trần gian với cõi thiêng bao la.

Thanh âm kết nối cõi thiêng 

Nếu phần nghi lễ cúng bái mang tính chất tôn nghiêm, thành kính tuyệt đối thì ngay khi bài tế kết thúc, không gian bừng nở một sức sống mới đầy mê hoặc. Đó là lúc nghệ thuật cồng chiêng và điệu múa xoang - hai linh hồn của di sản Tây Nguyên trở thành tâm điểm của lễ hội.

Dưới sự lĩnh xướng của những nghệ nhân kỳ cựu, dàn cồng chiêng Ba na bắt đầu chuyển động. Tiếng chiêng knah, chiêng kon vang lên lúc trầm mặc như hơi thở của đất mẹ, lúc dồn dập, ngân vang như dòng thác gầm reo giữa rừng già. Mỗi nhịp gõ chạm vào lòng chiêng không đơn thuần là âm nhạc giải trí; trong nghi lễ cầu an, đó là ngôn ngữ giao tiếp tối thượng với Yàng, là tiếng lòng xua đuổi tà ma và triệu mời phúc lành về ngự trị. Dải âm sắc đa tầng len lỏi vào từng thớ thịt, lan tỏa khắp không gian, khiến bất kỳ ai có mặt cũng cảm nhận rõ rệt sự linh thiêng rạo rực.

Hòa nhịp cùng tiếng chiêng ấy là vòng xoang truyền thống dần mở rộng. Không rực rỡ, phô trương, điệu xoang của người phụ nữ Ba na mang vẻ đẹp nền nã, mềm mại và kín đáo. Đôi bàn tay uyển chuyển nâng lên hạ xuống theo nhịp chiêng khoan thai, đôi chân nhịp nhàng xoay bước trên mặt đất. Vòng xoang cứ thế cuộn tròn quanh ngọn lửa và ghè rượu cần, ban đầu chỉ vài cô gái trong trang phục dệt thổ cẩm đen - đỏ truyền thống, sau đó cuốn hút cả trẻ em, người già và du khách cùng hòa nhập.

Sự kết hợp giữa nhịp gõ của chiêng và bước chuyển của xoang tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật nguyên hợp, nơi con người không còn khoảng cách, chỉ còn sự gắn kết cộng đồng bền chặt và niềm hân hoan thuần khiết trước ngưỡng cửa năm mới.

Mạch nguồn trao truyền giữa dòng chảy hôm nay

Giá trị của lễ cầu an không chỉ đóng khung nơi triền đồi đất đỏ bazan. Khi được tái hiện tại không gian Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Hà Nội), nghi lễ này mở ra một nhịp cầu văn hóa đặc biệt.

Bà Đinh Thị Khóp, một nghệ nhân người Ba na đến từ xã Tơ Tung (tỉnh Gia Lai), xúc động chia sẻ rằng việc mang nghi lễ cầu an ra với thủ đô là niềm tự hào to lớn của bà con. Ở giữa lòng đô thị hiện đại, tiếng cồng chiêng và nhịp xoang không hề lạc lõng; trái lại, chúng cất lên một thanh âm nguyên bản, mộc mạc, giúp công chúng và du khách thập phương hiểu sâu sắc hơn về nhân sinh quann vị tha, tôn trọng thiên nhiên của đồng bào Tây Nguyên.

Nhìn vào đội hình thực hành nghi lễ, người ta dễ dàng nhận thấy sự tiếp nối liền mạch giữa các thế hệ. Những nghệ nhân cao niên nắm giữ lời khấn cổ và kỹ thuật chỉnh chiêng điêu luyện; bên cạnh họ là lớp trẻ Ba na khỏe khoắn, tự tin gõ từng nhịp cồng, múa từng bước xoang thuần thục. Di sản không nằm trong viện bảo tàng hay trên trang sách tĩnh lặng, mà đang thở, đang sống động qua đôi tay và hơi thở của chính những chủ thể văn hóa trẻ tuổi.

Lễ cầu an của người Ba na khép lại khi men rượu cần bắt đầu ngấm say, nhưng dư âm của tiếng cồng chiêng trầm hùng và hình bóng những vòng xoang nhịp nhàng vẫn đọng lại da diết. Vượt lên trên quy mô của một nghi thức tâm linh địa phương, đó là bản trường ca ngợi ca tình yêu cuộc sống, khát vọng hòa bình và là minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam trường tồn cùng năm tháng./.