Đàn Ra ngói của đồng bào Hrê

Thanh âm độc đáo

Trong đời sống văn hóa của đồng bào Hrê, đàn Ra ngói, còn gọi là đàn môi, là một nhạc cụ có cấu tạo đơn giản nhưng sở hữu kỹ thuật chế tác và diễn tấu đặc biệt. Ở thôn Ba Thành, xã Ba Động (tỉnh Quảng Ngãi), những thanh âm réo rắt của chiếc đàn nhỏ bé này vẫn được một số nghệ nhân gìn giữ, như cách lưu giữ những ký ức gắn với đời sống cộng đồng.

Đàn Ra ngói thường xuất hiện trong các dịp lễ, Tết, cưới hỏi và những cuộc gặp gỡ bên ché rượu cần. Tiếng đàn hòa cùng làn điệu ca choi, lời dân ca, góp phần tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa gần gũi, nơi con người tìm thấy sự đồng điệu và gắn kết.

Nhìn bên ngoài, cây đàn không cầu kỳ. Phần thân thường được làm từ gỗ, ôm lấy lưỡi gà bằng thép hoặc đồng. Một chút sáp ong được sử dụng trong quá trình chế tác nhằm định hình âm sắc. Song, để tạo ra một chiếc đàn có tiếng trong, độ ngân phù hợp, người thợ phải có kinh nghiệm và sự tỉ mỉ trong từng công đoạn.

Theo già làng Phạm Văn Nguyên, 81 tuổi, ở thôn Ba Thành, xã Ba Động (tỉnh Quảng Ngãi), phần lưỡi gà là chi tiết quyết định chất lượng âm thanh. Người chế tác phải điều chỉnh độ mỏng, độ đàn hồi sao cho phù hợp; chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể khiến tiếng đàn không đạt yêu cầu. Kinh nghiệm được tích lũy qua thời gian, chủ yếu bằng sự quan sát, thực hành và truyền dạy giữa những người am hiểu nhạc cụ.

Lời tỏ tình qua nhịp đàn môi

Điểm đặc biệt của đàn Ra ngói không chỉ nằm ở cấu tạo mà còn ở cách diễn tấu. Người chơi giữ phần gốc đàn bằng tay trái, đưa nhạc cụ đến gần môi, đồng thời dùng tay phải gảy nhẹ vào đầu đàn. Khoang miệng lúc này trở thành bộ phận cộng hưởng, giúp người chơi điều chỉnh âm thanh thông qua hơi thở, chuyển động của môi và lưỡi.

Kỹ thuật ấy đòi hỏi sự kiểm soát tinh tế. Anh Phạm Văn Lam, người dân thôn Ba Thành, cho biết thổi đàn Ra ngói không đơn thuần là đưa hơi như khi nói chuyện. Người chơi cần biết điều tiết lượng hơi, giữ nhịp và phối hợp các bộ phận trong khoang miệng. Nếu hơi ra quá mạnh, âm thanh có thể không đạt được độ vang và sự trong trẻo mong muốn.

Với người Hrê, tiếng đàn từng giữ một vị trí đặc biệt trong phương thức thể hiện tình cảm lứa đôi. Trong bối cảnh những quy tắc ứng xử truyền thống khiến nam nữ không dễ dàng bày tỏ tình cảm bằng lời, đàn môi trở thành phương tiện để họ gửi gắm tâm tư.

Già làng Phạm Văn Nguyên nhớ lại, ngày trước, những đôi trai gái thương nhau thường dùng tiếng đàn để đối đáp. Chàng trai cất tiếng trước, cô gái đáp lại; cuộc xướng họa có thể kéo dài hàng giờ, thậm chí suốt đêm. Qua nhịp điệu và cách ngân rung, người nghe tìm kiếm sự hòa hợp trong tâm hồn. Khi hai bên không đồng điệu, tiếng đàn cũng khó tạo nên sự gắn kết.

Câu chuyện ấy cho thấy đàn Ra ngói không chỉ là một nhạc cụ. Trong đời sống tinh thần, nó còn là phương tiện giao tiếp giàu tính biểu đạt, gắn với quan niệm về tình yêu, sự thấu hiểu và cách ứng xử của cộng đồng.

Giữ lại tiếng đàn cho mai sau

Để bảo vệ nhạc cụ, người Hrê thường cất đàn trong những ống nứa nhỏ khi không sử dụng. Cách bảo quản này giúp hạn chế tác động từ môi trường, đồng thời thuận tiện mang theo trong những chuyến lên rẫy, xuống chợ hay tham gia sinh hoạt cộng đồng.

Tuy nhiên, cùng với những thay đổi trong đời sống, không gian diễn tấu truyền thống của đàn Ra ngói ngày càng thu hẹp. Số người biết chế tác và chơi đàn thành thạo tại thôn Ba Thành hiện không nhiều. Những nghệ nhân như Phạm Văn Nguyên, Phạm Thị Đế đang trở thành những người lưu giữ vốn hiểu biết quý giá về nhạc cụ này.

Nhạc sĩ Phạm Minh Đát, nguyên Giám đốc Trung tâm Văn hóa nghệ thuật tỉnh cho rằng: Giá trị của đàn Ra ngói nằm ở cả kỹ thuật diễn tấu độc đáo lẫn không gian văn hóa mà nhạc cụ đại diện. Việc nghiên cứu, lập hồ sơ đề nghị đưa đàn Ra ngói vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, theo ông, có thể mở ra cơ sở để triển khai các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.

Vì vậy, bảo tồn đàn Ra ngói không dừng lại ở việc giữ một cách chế tác hay duy trì vài giai điệu. Điều quan trọng hơn là khôi phục môi trường văn hóa để tiếng đàn tiếp tục hiện diện trong đời sống, được thế hệ trẻ biết đến và thực hành.

Giữa đại ngàn, một nhạc cụ nhỏ bé có thể mang theo những câu chuyện lớn về tình yêu, cộng đồng và bản sắc. Giữ tiếng đàn Ra ngói cũng là giữ lại một phương thức biểu đạt riêng của người Hrê, để những thanh âm từng gắn bó với đời sống cha ông không chỉ tồn tại trong ký ức, mà còn có cơ hội ngân vang trong hiện tại và tương lai./.