Đạo Tin Lành trong đời sống đồng bào dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc

Từ khóa: Đạo Tin Lành; Dân tộc thiểu số; Miền núi phía Bắc; Đời sống xã hội.

1. Đặt vấn đề

Khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam bao gồm các tỉnh thuộc hai vùng Tây Bắc và Đông Bắc, (Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Phú Thọ, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Bắc Ninh, Thái Nguyên, Lào Cai), là địa bàn có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về kinh tế, quốc phòng và an ninh. Đây là nơi sinh sống của gần 40 dân tộc thiểu số với bản sắc văn hóa đa dạng, đời sống tín ngưỡng phong phú, tồn tại song song các hình thức, tín ngưỡng dân gian và các tôn giáo như Phật giáo, Công giáo và Tin Lành. Trong bối cảnh biến đổi kinh tế - xã hội mạnh mẽ, cùng với quá trình giao lưu văn hóa và hội nhập, đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc thiểu số cũng có nhiều thay đổi. Một trong những hiện tượng đáng chú ý là sự du nhập và phát triển nhanh chóng của đạo Tin Lành trong cộng đồng, đặc biệt là trong các dân tộc như Mông, Dao và một số nhóm dân tộc khác. Sự phát triển của đạo Tin Lành không chỉ là hiện tượng tôn giáo đơn thuần mà còn gắn liền với những biến đổi sâu sắc trong đời sống xã hội, văn hóa và kinh tế của đồng bào dân tộc thiểu số. Do đó, việc nghiên cứu tác động của đạo Tin Lành có ý nghĩa quan trọng nhằm nhận diện đúng vai trò của tôn giáo trong đời sống xã hội, đồng thời phục vụ công tác quản lý và hoạch định chính sách phù hợp.

2. Quá trình du nhập và phát triển của đạo Tin Lành ở miền núi phía Bắc

Đạo Tin Lành du nhập vào Việt Nam từ cuối thế kỉ XIX nhưng đến năm 1911 mới chính thức gây dựng được cơ sở đầu tiên tại thành phố Đà Nẵng. Hơn 100 trăm qua, đạo Tin Lành đã phát triển và trở thành một tôn giáo lớn mạnh. Ở khu vực miền núi phía Bắc, đạo Tin Lành xuất hiện khoảng giữa những năm 1980 thế kỷ XX, trong đồng bào Mông, qua đài phát thanh và kinh sách. Từ năm 1993 đến năm 2004, đạo Tin Lành đã phát triển mạnh mẽ. Năm 1996, có khoảng 79 nghìn người Mông ở vùng miền núi phía Bắc theo đạo Tin Lành; Đến năm 2004, có khoảng 105 nghìn người theo đạo (chiếm 13% tổng số người Mông ở nước ta). Được sự hướng dẫn, giúp đỡ của Hội thánh Tin Lành Việt Nam miền Bắc, những người theo đạo Tin Lành ở khu vực miền núi phía Bắc phân phát Kinh Thánh trong cộng đồng, tập hợp tại một gia đình hoặc một địa điểm nhất định để nghe giảng Kinh Thánh từ đài hay máy ghi âm mỗi tuần một, hai lần. Tính đến tháng 4/2019, tổng số người theo đạo Tin Lành ở khu vực miền núi phía Bắc có khoảng 235.650 người (95% là người Mông, tiếp theo là dân tộc Dao và một số ít dân tộc khác), 389 chức sắc, 525 chức việc, 09 chi hội, 1.631 điểm nhóm; Chiếm 21,01% về tín đồ, 17,3% về chức sắc, 7,7% về chức việc của đạo Tin Lành cả nước.

3. Tác động của đạo Tin Lành đến đời sống đồng bào dân tộc thiểu số ở miền núi phía Bắc

3.1. Tác động đến đời sống kinh tế và ý thức lao động

Đạo Tin Lành ngày càng có ảnh hưởng trong đời sống xã hội nhất là của đồng bào dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc. Về mặt tích cực, đồng bào dân tộc thiểu số các tỉnh miền núi phía Bắc theo đạo Tin Lành tiếp thu và thực hiện những giá trị tôn giáo tiến bộ của Tin Lành vào đời sống. Ở nhiều nơi, đồng bào dân tộc theo đạo Tin Lành chăm chỉ lao động sản xuất, tìm cách phát triển kinh tế gia đình, đồng thời giúp đỡ những người cùng theo tôn giáo thực hiện. Vì giáo lý của đạo Tin Lành khuyến khích tín đồ hăng hái làm việc để phát triển kinh tế, coi lao động là trách nhiệm, nghĩa vụ hằng ngày để hiện thực hóa đức tin của tín đồ trước Chúa.

3.2. Tác động đến đạo đức và lối sống

Các giá trị đạo đức Tin Lành đã đem đến sự tiến bộ cho đồng bào dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc. Đồng bào tin rằng giá trị đạo đức của Tin Lành được hình thành trên cơ sở đức tin, làm cho con người hướng đến lương thiện, nhân ái. Xuất phát từ niềm tin, tín đồ Tin Lành ở miền núi phía Bắc tìm thấy một mối ràng buộc về tâm linh, từ đó họ thực hiện những lời răn dạy của Đức Chúa Trời về đạo đức và lối sống hay tham gia vào tổ chức xã hội, từ thiện với tinh thần tự nguyện. Lương tâm của mỗi tín đồ ngoan đạo thôi thúc họ tự áp dụng những điều răn vào cuộc sống của mình mà không cần chế tài pháp luật nào. Tín đồ đạo Tin Lành tin vào mười điều răn được Đức Chúa Trời ban cho nhằm giữ gìn và bảo đảm không gian sinh sống an toàn cho con người giữa cộng đồng xã hội. Dựa trên cơ sở nền đạo đức quy định trong Kinh Thánh, tín đồ tin rằng đạo đức Tin Lành được hình thành trên cơ sở tình yêu thương. Đây là giá trị cốt lõi của Tin Lành. Chúa Jesus khi tổng kết các điều răn luật pháp của Đức Chúa Trời chỉ gói gọn trong hai điều: ngươi hãy hết lòng, hết linh hồn và hết trí tuệ yêu kính Chúa, Đức Chúa Trời của ngươi. Đây là điều răn lớn nhất và trước hết. Còn điều răn thứ hai cũng vậy. Ngươi hãy yêu người lân cận như mình.

Tình yêu thương trong đạo đức Tin Lành đã đến với đồng bào dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc thể hiện bằng những việc làm cụ thể gần gũi, phù hợp với truyền thống của người Việt Nam như “thương người như thể thương thân”. Đạo đức Tin Lành nhấn mạnh đạo đức, trách nhiệm cá nhân tín đồ biểu hiện đức tin của mình qua tinh thần phục vụ và thái độ ứng xử lẫn nhau trong thực tiễn cuộc sống theo những lời răn trong Kinh Thánh xuất phát từ nhận thức đức tin của mỗi người. Từ điều răn thứ 5 đến điều răn thứ 10 là phép tắc điều chỉnh hành vi cá nhân trong quan hệ giữa con người với con người: Hãy hiếu kính cha mẹ ngươi, để người được sống lâu trên đất mà Chúa, Đức Chúa Trời của ngươi, ban cho ngươi. Ngươi chớ sát nhân. Ngươi chớ ngoại tình. Ngươi chớ trộm cắp. Ngươi chớ làm chứng dối để hại người lân cận ngươi. Ngươi chớ tham nhà của người lân cận ngươi. Ngươi chớ tham muốn vợ của người lân cận ngươi, hoặc tôi trai, tớ gái, bò, lừa hay bất cứ vật chi thuộc về người lân cận ngươi. Đây là những chuẩn mực đạo đức, phù hợp với chuẩn mực đạo đức ngày nay được tín đồ Tin Lành tin theo và sống trong đạo đức ấy.

Đồng bào dân tộc ở miền núi phía Bắc theo đạo Tin Lành thực hành đúng với trách nhiệm xã hội của một sứ mệnh do Đức Chúa Trời trao cho. Với tâm niệm: Cách duy nhất để có một cuộc sống đẹp lòng Thiên Chúa không phải là vượt lên trên nền đạo đức của đời sống trần thế bằng lối sống khổ hạnh trong tu viện, mà chính là chu toàn trong thế gian các bổn phận tương ứng với chức phận mà cuộc sống dành cho mỗi người trong xã hội, người tín đồ thực hành các bổn phận của mình. Với tinh thần trách nhiệm cá nhân, tín đồ Tin Lành hăng hái thể hiện sự năng động trong cuộc sống với mục đích đem lại lợi ích cho xã hội bằng lối sống nhiệt tình trong lao động, sống thanh bạch và tiết kiệm. Những quy tắc ứng xử cá nhân tín đồ Tin Lành, có trách nhiệm, nhiệt tình trong lao động và lối sống giản dị phù hợp với xã hội hiện đại và phù hợp với quan điểm của Đảng và Nhà nước trong xây dựng và phát triển đất nước.

3.3. Tác động đến đời sống gia đình

Đối với gia đình, Tin Lành có những chuẩn mực ràng buộc cuộc sống gia đình. Kinh Thánh có rất nhiều lời răn liên quan đến chuẩn mực đạo đức gia đình như mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, giữa vợ và chồng. Kinh Thánh dạy bổn phận người làm con phải hiếu kính cha mẹ, nghe lời dạy bảo của cha mẹ, không được ngược đãi, khinh bỉ cha mẹ già... Trong mười điều răn của Đức Chúa Trời, điều răn thứ năm dạy người làm con phải hiếu kính cha mẹ. Trong gia đình tín đồ Tin Lành đạo hiếu có vai trò hết sức quan trọng là thước đo văn hóa và nền nếp gia phong, được thể hiện ở sự hiếu thảo, kính trọng của con cái đối với ông bà, cha mẹ. Đây cũng là đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người Việt Nam.

Trong gia đình, hôn nhân của người Tin Lành có điểm tương đồng với hôn nhân của người Việt Nam và phù hợp với chủ trương, chính sách của Nhà nước ta đó là chỉ chấp nhận hôn nhân một vợ một chồng. Trong điều răn thứ bảy và thứ mười trong mười điều răn ngăn cấm các hành vi làm tổn hại đến hạnh phúc gia đình. Điều 69 Hiến chương của Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) quy định: mọi người phải tôn trọng hôn nhân, chung thủy một vợ một chồng. Hội thánh không chấp nhận ly hôn, ngoại trừ trường hợp ngoại tình. Lời Chúa lên án những hình thức luyến ái như đồng tính, tiền hôn nhân, ngoại hôn nhân, đa thê, loạn luân, vô luân... Vợ chồng, cha mẹ, con cái và mọi người trong gia đình phải có lòng hiếu thảo, vâng phục, thương yêu, trung tín, thủy chung và tôn trọng nhau. Điều này phù hợp với quy định của pháp luật Việt Nam là hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng và cấm người đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác hoặc người chưa có vợ, chưa có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người đang có chồng, có vợ. Người theo đạo Tin Lành được khuyên nên đẻ ít để nuôi dạy con cái cho tốt, coi con gái cũng như con trai. Theo giáo lý đạo Tin Lành quan niệm, con người có hai phần, khi chết thể xác ở lại trong mồ, trở về với cát bụi còn phần linh hồn nếu là người tốt sẽ được lên thiên đàng với Chúa, còn người xấu phải xuống địa ngục, bởi thế, không cần cúng ba ngày, cúng ma tươi, ma khô, ma bò… Khi chết, linh hồn về với Chúa nên tâm lý muốn sinh con trai bằng được cũng không còn quá quan trọng trong tâm lý người theo đạo Tin Lành. Đồng bào theo đạo Tin Lành đã bỏ được tập tục cũ, con trai là người lo hậu sự cho cha mẹ, không có con trai sẽ không có người chôn cất, thờ cúng, linh hồn sẽ lang thang, đói khổ và không trở về được với Tổ tiên.

3.4. Tác động đến đời sống văn hóa - xã hội

Đạo đức của Tin Lành đã có tác động, ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số vùng núi phía Bắc. Tin Lành đến truyền giáo đúng thời điểm đồng bào dân tộc thiểu số đang dần thay đổi nhận thức, tiếp cận với phương tiện vật chất, các tiện ích của xã hội hiện đại, các nguồn văn hóa bên ngoài đã phần nào đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt tinh thần hiện nay nên được đồng bào dân tộc thiểu số tiếp nhận. Đến vùng đồng bào dân tộc thiểu số theo Tin Lành, hiện nay, không thể phủ nhận những ảnh hưởng tích cực đến đời sống của đồng bào nơi đây, đã thay đổi nếp nghĩ, nếp sống của đồng bào. Những giá trị đạo đức của Tin Lành đều khuyên răn phù hợp với đời sống văn minh, vươn tới một cuộc sống tốt đẹp hơn như: xóa bỏ những tập tục lạc hậu; Xóa bỏ việc cúng bái nặng nề, tốn kém; Thực hành nếp sống tiến bộ, ăn ở vệ sinh, ốm đau phải đi viện khám và dùng thuốc, không nghiện ngập, rượu chè, cờ bạc, trộm cắp, ngược đãi, bạo hành trong quan hệ vợ chồng, cha con, sống đời sống một vợ một chồng...Đạo Tin Lành đến với đồng bào đã thúc đẩy đồng bào cởi bỏ những tập quán nặng nề, những hủ tục lạc hậu về thờ cúng, ma chay, cưới xin và thúc đẩy những tư tưởng tiến bộ phù hợp với cuộc vận động xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, như: Khi có người chết, các nghi lễ mai táng được tổ chức đơn giản, thủ tục nhiêu khê trước đây như chỉ đường, thổi kèn, đuổi ma, đưa quan tài người chết ra khỏi nhà… thay bằng các nghi thức của đạo, tổ chức mai táng trong thời gian 24 giờ, có thể chôn cất bất cứ ngày giờ nào, trừ Chủ nhật, khi chôn cất chỉ cần cắm cây Thánh giá lên mộ; Hay như đám cưới cũng gọn nhẹ hơn, thuận tiện trong cuộc sống của tín đồ. Hay việc đồng bào Tin Lành tham gia vào những sinh hoạt tôn giáo cộng đồng, hấp dẫn đồng bào, đặc biệt là giới trẻ và phụ nữ. Trong cộng đồng theo đạo Tin Lành, người phụ nữ trở nên năng động và tích cực hơn trong việc tham gia các hoạt động xã hội và tôn giáo, phụ nữ có nhiều cơ hội tham gia các công việc trong cộng đồng và thể hiện mình hơn. Cứ vào sáng Chủ nhật, họ lại gặp gỡ và chia sẻ với nhau về những vấn đề trong cuộc sống. Họ cũng được thưởng thức và tham dự hát những bài thánh ca, hay những hoạt động văn hóa, văn nghệ. Những điều đó làm cuộc sống của họ vui tươi nhẹ nhõm hơn, tích cực tham gia các phong trào “xây dựng nếp sống văn hóa”, “xây dựng nông thôn mới”. Ngoài ra, đồng bào dân tộc thiểu số theo Tin Lành còn được dạy cách tổ chức cuộc sống, sắp xếp công việc làm ăn, thực hành tiết kiệm, phát huy tinh thần tương thân tương ái. Về mặt kinh tế - xã hội, đức tin tôn giáo khuyến khích đồng bào trong làm ăn kinh tế, giúp đỡ đùm bọc nhau trong lao động sản xuất, khuyến khích nhau tiết kiệm, lao động làm giàu, bởi đạo Tin Lành coi lao động là trách nhiệm hằng ngày, là nghĩa vụ trước Chúa, phải biết tiết kiệm, không say sưa rượu chè… Đối với Tin Lành “thái độ lười lao động, không muốn kiếm nhiều tiền hơn, bần cùng, lang thang ăn xin, ăn mày bị coi là có tội, là không thực hiện lời răn của Chúa. Người theo đạo Tin Lành phải ăn ở hợp vệ sinh để phòng ngừa bệnh tật nên môi trường sống của thôn bản cũng sạch sẽ, gọn gàng hơn, bạo lực gia đình giảm. Đồng bào theo Tin Lành cũng thực hiện khá tốt chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước và quy định của các địa phương.

Với tinh thần đạo đức của Tin Lành đề cao sự tiến bộ đã giúp cho đồng bào dân tộc thiểu số bỏ được nhiều hủ tục lạc hậu, động viên con cái đi học, biết sử dụng thuốc Nam và y học hiện đại để chữa bệnh, thực hiện tốt kế hoạch hóa gia đình, bỏ các tệ nạn xã hội. Người đàn ông theo đạo Tin Lành ít hoặc không uống rượu, người phụ nữ không còn quanh quẩn bên bếp, trong nhà. Người dân tộc theo đạo Tin Lành biết hát thánh ca, đệm nhạc điện, chơi piano. Có thể nói, với những giáo lý đạo đức của đạo Tin Lành phù hợp với truyền thống dân tộc, phù hợp với mong muốn của đồng bào dân tộc thiểu số vùng núi phía Bắc. Đạo Tin Lành đã thuyết phục được đồng bào đi theo và giúp cho đồng bào dân tộc thiểu số vùng núi phía Bắc theo đạo Tin Lành có cuộc sống mới, nhân ái, trách nhiệm hơn, vệ sinh hơn, văn minh, tiến bộ hơn.

4. Kết luận

Đạo Tin Lành đã và đang có những tác động sâu sắc đến đời sống đồng bào dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc. Những giá trị đạo đức và lối sống mà đạo Tin Lành mang lại đã góp phần thay đổi nhận thức, hành vi và nếp sống của đồng bào theo hướng tích cực, phù hợp với tiến trình phát triển của xã hội hiện đại. Không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, đạo Tin Lành còn góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, xây dựng đời sống văn hóa mới, củng cố các giá trị và tăng cường tính cộng đồng. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục nghiên cứu, đánh giá và phát huy vai trò của tôn giáo trong sự phát triển bền vững của vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc.

*Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

Tài liệu tham khảo

1. Ban Tôn giáo Chính phủ, Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam (Sách trắng 2022), Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, 2022.

2. Ban Tôn giáo Chính phủ, Báo cáo về tình hình đạo Tin Lành ở Việt Nam (Tính đến tháng 4 năm 2019), Hà Nội 2019.

3. Nguyễn Thanh Xuân, Một số tôn giáo ở Việt Nam, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội 2019.

4. Nguyễn Thanh Xuân, Đạo Tin Lành trên thế giới và ở Việt Nam, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, 2019.

5. Hội thánh Tin Lành Việt Nam, Hiến chương và các tài liệu nội bộ.

6. Một số công trình nghiên cứu về tôn giáo và dân tộc thiểu số ở Việt Nam.