Một số nhạc cụ truyền thống của người Raglay trong đó có đàn Chapi (giữa).Lời bài hát “Giấc mơ Chapi” của nhạc sĩ Trần Tiến: “...Ở nơi ấy đàn dê trắng nhởn nhơ quanh đồi/ một mái tranh nghèo, một nhà sàn yên vui/ Ở nơi ấy họ đang sống cuộc sống yên bình/ Ai nghèo cũng có cây đàn Chapi...” đã vẽ nên một bức tranh tuyệt đẹp về cuộc sống tự do, tự tại của đồng bào Raglai.
Cây đàn Chapi là người bạn tri âm, tri kỷ hiện diện dưới mỗi mái nhà, sẵn sàng sẻ chia mọi buồn vui, gắn kết những trái tim yêu thương và nuôi dưỡng khát vọng sống hòa hợp với thiên nhiên.
Với người Raglai, đàn Chapi cùng mã la (bộ cồng chiêng) và đàn đá từng là bộ ba nhạc cụ không thể thiếu trong đời sống tinh thần. Tuy vậy, Chapi có phần “đặc biệt” hơn bởi sự giản dị và gần gũi. Chỉ cần một ngày vào rừng chọn tre, xử lý khéo léo là đã có thể có cây đàn, khác với mã la cần nhiều người và kinh phí lớn. Vì thế, người Raglai gọi Chapi là “đàn của người nghèo”, ai cũng có thể sở hữu, ai cũng có thể cất tiếng lòng qua tiếng đàn.
Đàn Chapi được làm từ một đoạn tre có chiều dài chừng hơn 30 cm và đường kính dưới 10 cm. Người ta tách vỏ ống tre để làm dây, sau đó vót thật nhẵn miếng tre nhét vào giữa hai sợi dây song song để làm ngựa cho dây đàn, cứ thế sẽ tạo ra từ 5 đến 8 dây là xong phần chế tác. Khi chơi đàn, nghệ nhân áp một đầu ống tre vào bụng, hai tay nâng đàn và dùng ngón tay để bật những sợi dây tạo ra những âm sắc thật độc đáo.
Đơn sơ mà sâu lắng, cây đàn Chapi chính là hiện thân cho tâm hồn và "giấc mơ" của người Raglai. Mỗi dịp dân làng ngồi quây quần bên bếp lửa hồng, các già làng lại bồi hồi kể về thời vàng son của tiếng đàn Chapi. Nếu như mã la là nhạc cụ biểu trưng cho sự giàu có, quyền uy, thì đàn Chapi lại gắn bó mật thiết với đời sống giản dị, đơn sơ, bởi lẽ “ai nghèo cũng có cây đàn Chapi”. Tiếng đàn mộc mạc ấy tựa như cuốn nhật ký ghi lại những vui buồn của buôn làng: lúc ngân lên bài “Con ếch” man mác buồn trong những đêm mưa đầu mùa; khi lại rộn rã điệu “Quên đồ” để nhắn nhủ người bản làng trả lại đồ đạc để quên trên nương rẫy; có khi lại da diết với giai điệu “Em ở lại anh về” trong giờ phút chia tay quyến luyến của đôi lứa yêu nhau. Có thể nói, “giấc mơ Chapi” chính là ước vọng của con người về một cuộc sống tự do, bình yên.
Nghệ nhân ưu tú Tà Thía Banh hướng dẫn các học viên cách sử dụng đàn Chapi.Ngày nay, không gian lễ hội không còn như xưa do ảnh hưởng của các trào lưu mới, việc chơi đàn Chapi đang bị mai một trong các làng người Raglai. Ngay tại chính cái "nôi" của di sản này, số người am hiểu và biết chơi đàn không còn nhiều. Nỗi trăn trở ấy luôn canh cánh trong lòng những người tâm huyết với văn hóa dân tộc, như Nghệ nhân Ưu tú Tà Thía Banh, xã Phước Hà chia sẻ “Thế hệ chúng tôi luôn đau đáu một nỗi lo rằng mai này, âm hưởng Chapi sẽ tắt lịm trong những buổi sinh hoạt buôn làng, và những phím đàn mộc mạc ấy rồi sẽ chẳng còn đôi bàn tay nào nâng niu, khảy lên giai điệu nữa.”
Đứng trước nguy cơ mai một, việc bảo tồn tiếng đàn chapi đã trở thành một nhiệm vụ cấp thiết nhằm gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào. Hàng loạt giải pháp thực tế đã được triển khai, từ việc tổ chức các lớp truyền dạy trực tiếp do các nghệ nhân đứng lớp, sưu tầm tư liệu quý, cho đến việc chủ động đưa tiếng đàn quay trở lại không gian sinh hoạt cộng đồng...
Những nỗ lực này đã kết trái ngọt khi nhiều thanh niên Raglai bắt đầu tìm học, luyện tập và tự tin tham gia vào các đội văn nghệ địa phương. Sự nối tiếp của các bạn trẻ chính là nguồn động viên lớn lao, mang lại niềm phấn khởi và hy vọng cho các nghệ nhân lớn tuổi. Đặc biệt, thông qua định hướng phát triển của tỉnh Khánh Hòa, tiếng đàn Chapi giờ đây không chỉ được bảo tồn trong buôn làng mà còn hòa quyện cùng các nhạc cụ truyền thống khác tại các khu du lịch cộng đồng, trở thành một điểm nhấn văn hóa độc đáo.
Dẫu phải đối mặt với nhiều thách thức, nhưng những nỗ lực bảo tồn đã giúp tiếng đàn Chapi vượt qua nguy cơ mai một để tiếp tục ngân vang. Sự chung tay của chính quyền địa phương, tâm huyết trao truyền của các nghệ nhân đi trước và niềm đam mê tiếp nối của các bạn trẻ đã giữ cho văn hóa truyền thống của người Raglai, trong đó có cây đàn Chapy không bị mất đi. Tiếng đàn Chapi giờ đây tiếp tục hòa quyện vào nắng gió để kể cho du khách bốn phương nghe về một giấc mơ Raglai mộc mạc, tự hào và bất diệt.
