Chùa Tam Thanh - Động Tam Thanh (tỉnh Lạng Sơn)Giữ tín ngưỡng là giữ ký ức cộng đồng
Có những giá trị văn hóa không thể nhìn thấy bằng mắt thường nhưng lại hiện diện rất sâu trong đời sống. Một nghi lễ được thực hành vào ngày hội làng, một lời khấn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, một không gian thờ tự được cộng đồng chăm nom hay một tập quán gắn với mùa vụ đều có thể chứa đựng ký ức của cả một cộng đồng.
Ở tỉnh Lạng Sơn, nơi nhiều dân tộc cùng sinh sống, vì vậy đời sống tín ngưỡng mang diện mạo phong phú. Tín ngưỡng dân gian của người Tày, Nùng, Dao, Kinh và các cộng đồng khác tạo nên những lớp văn hóa đan xen, trong đó có nhiều thực hành gắn với tổ tiên, cộng đồng, tự nhiên và đời sống sản xuất.
Theo báo cáo của Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Lạng Sơn, tính đến tháng 4/2026 toàn tỉnh có 140 cơ sở tín ngưỡng thuộc diện quản lý, gồm đền, đình, chùa tín ngưỡng, miếu, nhà thờ dòng họ, nghè, thổ kỳ; trong đó 110 cơ sở là di tích, chiếm 78,5%. Những con số ấy phần nào cho thấy quy mô và chiều sâu của không gian tín ngưỡng trên địa bàn.
Nhưng phía sau những con số là một câu chuyện lớn hơn, đó là mỗi cơ sở tín ngưỡng đều có thể là một kho lưu trữ đặc biệt giá trị về lịch sử, văn hóa và ký ức của cộng đồng.
Bởi vậy, bảo tồn tín ngưỡng không chỉ dừng ở việc giữ lại một công trình vật chất. Và điều đặc biệt hơn là giữ được câu chuyện, nghi lễ, tri thức dân gian và ý nghĩa xã hội của nó.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã hình thành từ rất lâu và được hoàn thiện dần thành hệ thống trong cả một quá trình lâu dài, đây là tín ngưỡng nội sinh, địa phươngTừ không gian thiêng đến không gian văn hóa
Một trong những giá trị quan trọng của tín ngưỡng truyền thống là khả năng tạo dựng sự gắn kết. Trong không gian làng bản, những dịp lễ, hội, nghi lễ cộng đồng thường là thời điểm người dân gặp gỡ, chia sẻ và tái khẳng định những chuẩn mực ứng xử. Những giá trị như kính trọng tổ tiên, biết ơn tiền nhân, đoàn kết cộng đồng, sống hài hòa với thiên nhiên được chuyển tải không chỉ bằng lời nói mà thông qua chính quá trình thực hành.
Đó cũng là lý do nhiều tín ngưỡng địa phương cần được nhìn nhận như một bộ phận của di sản văn hóa phi vật thể.
Trong Quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh năm 2026, tỉnh Lạng Sơn xác định “tập quán xã hội và tín ngưỡng” là một loại hình di sản văn hóa phi vật thể, cùng với nghệ thuật trình diễn dân gian, truyền thống truyền khẩu và lễ hội truyền thống.
Cách tiếp cận ấy có ý nghĩa quan trọng bởi nó chuyển trọng tâm từ tư duy giữ nguyên hiện vật sang bảo vệ sức sống của di sản văn hóa trong cộng đồng. Một nghi lễ chỉ thực sự tồn tại khi vẫn có người thực hành. Một tri thức dân gian chỉ thực sự được bảo tồn khi thế hệ trẻ còn hiểu và tiếp nối. Một không gian tín ngưỡng chỉ thực sự có ý nghĩa khi cộng đồng còn coi đó là một phần của đời sống.
Trong các cơ sở tín ngưỡng, công tác thủ nhang giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì hương khói, thực hành nghi lễ, bảo đảm sự trang nghiêm, nền nếp của không gian thờ tựNgười dân phải là chủ thể của hành trình bảo tồn
Thực tiễn cho thấy, không một cơ quan quản lý nào có thể bảo tồn tín ngưỡng hiệu quả nếu cộng đồng chủ thể đứng ngoài quá trình ấy. Người cao tuổi, nghệ nhân, người thực hành tín ngưỡng, trưởng dòng họ, người có uy tín và ban quản lý các cơ sở tín ngưỡng chính là những người đang nắm giữ nhiều tri thức mà hồ sơ hành chính khó có thể ghi chép đầy đủ.
Bởi vậy, việc tỉnh Lạng Sơn tổ chức hội nghị hướng dẫn hoạt động tín ngưỡng cho 126 đại biểu là người đại diện, thành viên ban quản lý cơ sở tín ngưỡng và Người có uy tín của 65 xã, phường trong tháng 6/2026 cho thấy vai trò của cộng đồng đang được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với công tác quản lý và bảo tồn. Hội nghị đồng thời cập nhật quy định pháp luật, kỹ năng quản lý và nhận diện các hiện tượng tín ngưỡng, tôn giáo mới.
Điều đặc biệt ở đây là bảo tồn không đồng nghĩa với đóng khung tín ngưỡng. Ngược lại, một tín ngưỡng muốn sống được trong xã hội hiện đại phải có khả năng thích ứng, nhưng sự thích ứng ấy cần nằm trong giới hạn bảo đảm giá trị cốt lõi. Những gì thuộc về bản sắc cần được gìn giữ; những yếu tố không còn phù hợp hoặc có nguy cơ gây hệ lụy cần được nhận diện, điều chỉnh trên cơ sở pháp luật và chuẩn mực văn hóa.
Bên cạnh đó, một thách thức khác đang đặt ra là ranh giới giữa phát huy giá trị tín ngưỡng và thương mại hóa tín ngưỡng.
Khi du lịch phát triển, nhiều không gian tín ngưỡng trở thành điểm đến hấp dẫn. Đây là cơ hội để quảng bá văn hóa, tạo sinh kế và tăng nguồn lực bảo tồn. Nhưng nếu khai thác thiếu kiểm soát, những giá trị thiêng liêng có thể bị biến thành hàng hóa; nghi lễ có thể bị giản lược thành màn trình diễn; cộng đồng có thể dần mất quyền chủ động đối với chính di sản của mình.
Do vậy, phát triển du lịch văn hóa ở Lạng Sơn cần đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm. Du khách cần được giới thiệu về lịch sử, ý nghĩa và giá trị của tín ngưỡng thay vì chỉ được “xem” nghi lễ như một sản phẩm giải trí.
Đây cũng là bước đi phù hợp với định hướng của tỉnh khi phát triển các sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống và khai thác các không gian văn hóa cộng đồng. Trong 9 tháng năm 2026, Lạng Sơn tiếp tục xác định bảo tồn, phát huy di sản và phát triển sản phẩm du lịch gắn với bản sắc là một nhiệm vụ trọng tâm.
Để tín ngưỡng bước vào thời đại số
Một hành trình bảo tồn khác đang mở ra cùng chuyển đổi số. Việc số hóa tư liệu, hình ảnh, nghi lễ, câu chuyện dân gian và tri thức của người thực hành tín ngưỡng có thể giúp lưu giữ những giá trị đang đứng trước nguy cơ mai một. Công nghệ cũng mở rộng khả năng giới thiệu di sản tới thế hệ trẻ và du khách.
Nhưng số hóa chỉ là phương tiện. Một video về nghi lễ có thể lưu giữ hình ảnh; một cơ sở dữ liệu có thể lưu giữ thông tin; nhưng không công nghệ nào có thể thay thế hoàn toàn cộng đồng thực hành. Vì vậy, mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số văn hóa phải là làm cho di sản văn hóa được hiểu đúng, được trân trọng và tiếp tục sống trong đời sống hiện tại.
Tỉnh Lạng Sơn hiện cũng xác định chuyển đổi số là một phương thức quan trọng trong bảo tồn, quảng bá và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc.
Và điều đó mở ra cơ hội để những câu chuyện tín ngưỡng từ các làng bản Xứ Lạng không chỉ được truyền trong phạm vi cộng đồng, đồng còn có thể đến với công chúng rộng lớn hơn.
Một điểm sinh hoạt tín ngưỡng ở Lạng SơnHành trình giữ tín ngưỡng địa phương ở tỉnh Lạng Sơn, xét đến cùng, là hành trình giữ mạch nguồn ký ức và bản sắc.
Đó là giữ một không gian để cộng đồng gặp nhau; giữ một nghi lễ để thế hệ sau hiểu về thế hệ trước; giữ một câu chuyện để người trẻ biết mình đến từ đâu; đồng thời tạo điều kiện để những giá trị tốt đẹp ấy thích ứng với đời sống mới.
Trong quá trình ấy, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo và quản lý; các nhà nghiên cứu cung cấp tri thức; báo chí làm cầu nối truyền thông; ngành du lịch mở ra cơ hội phát huy giá trị; nhưng cộng đồng mới là chủ thể quyết định sức sống của tín ngưỡng.
Vì vậy, bảo tồn không phải là níu giữ quá khứ một cách bất biến. Đó là biết điều gì cần giữ, điều gì cần đổi mới và làm thế nào để những giá trị truyền thống tiếp tục có ý nghĩa với con người hôm nay.
Tỉnh Lạng Sơn đang đứng trước cơ hội lớn để biến sự phong phú của tín ngưỡng thành một nguồn lực văn hóa. Nhưng nguồn lực ấy chỉ thực sự bền vững khi phát triển đi cùng trách nhiệm, khai thác đi cùng bảo vệ và du lịch đi cùng tôn trọng cộng đồng.
Theo đó, việc giữ tín ngưỡng là giữ một phần hồn của vùng đất. Và khi mạch nguồn ấy còn chảy trong đời sống hôm nay, văn hóa Xứ Lạng sẽ không chỉ được lưu giữ, mà còn tiếp tục được trao truyền, làm giàu và tỏa sáng trong tương lai…/.
