Liển hài - Sắc hoa theo bước chân người Xạ Phang

Không cầu kỳ về chất liệu, liển hài được tạo nên từ những vật liệu gần gũi với đời sống người dân miền núi như vải, mo tre, giấy bản, chỉ màu. Nhưng để biến những nguyên liệu mộc mạc ấy thành một đôi giày hoàn chỉnh lại là cả một quá trình công phu. Từ tạo khuôn, làm đế, cắt thân giày đến tạo hình và thêu hoa văn, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, chính xác và đôi mắt thẩm mỹ tinh tế. Một đôi giày đơn giản có thể mất khoảng 10 ngày để hoàn thiện, những đôi cầu kỳ hơn cần nhiều thời gian, thậm chí kéo dài tới vài tuần.

Điều làm nên vẻ đẹp riêng của liển hài trước hết nằm ở hoa văn. Những bông hoa cách điệu, dây leo, lá cây đan xen với ô trám, đường zích zắc, sóng lượn, răng cưa… tạo thành những mảng trang trí cân xứng trên thân giày. Sắc đỏ, vàng, xanh, hồng nổi bật trên nền vải khiến đôi giày nhỏ bé trở thành một “bức tranh” dân gian có độc đáo. Theo tư liệu của Cục Di sản văn hóa, hoa văn trên giày không chỉ thể hiện kỹ thuật mà còn phản ánh tư duy thẩm mỹ, sự tự tin, lạc quan và khát vọng về những điều tốt đẹp trong cuộc sống của người Xạ Phang.

Mỗi kiểu giày lại mang một dáng vẻ riêng. Giày nữ thường kín mũi, ôm chân; giày nam có phần mũi và thân thoáng hơn. Có giày dành cho trẻ nhỏ, người cao tuổi, cô dâu, chú rể. Với người lớn tuổi và một số loại giày sử dụng trong nghi lễ, màu đen được sử dụng chủ đạo. Sự khác biệt ấy cho thấy liển hài không phải một vật dụng đơn thuần, mà gắn với tuổi tác, giới tính và những thời điểm quan trọng trong đời sống cộng đồng.

Đằng sau mỗi đôi giày là câu chuyện về sự truyền nghề. Những bé gái Xạ Phang từ khoảng 10 - 12 tuổi đã được bà, mẹ, chị hướng dẫn cách cầm kim, xâu chỉ, may vá và thêu hoa văn. Ban đầu, người học phải dựa vào mẫu để làm theo; khi đã thành thạo, họ có thể ghi nhớ các mô típ trong tâm trí và tái hiện bằng đôi tay. Chính quá trình truyền dạy từ thế hệ này sang thế hệ khác đã giúp nghề thêu giày tồn tại bền bỉ, đồng thời truyền cho lớp trẻ sự chăm chỉ, nhẫn nại và ý thức về cội nguồn văn hóa.

Bởi vậy, liển hài có thể được nhìn như một tác phẩm nghệ thuật dân gian thu nhỏ. Người làm không chỉ tạo ra một đôi giày để đi, mà còn đặt vào đó thời gian, kỹ năng và tình cảm. Những đường chỉ đều đặn là dấu vết của sự kiên trì; những mảng màu rực rỡ là tiếng nói của thẩm mỹ; còn những mô típ hoa lá, hình học là ký ức được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Giá trị ấy đã được Nhà nước ghi nhận. Ngày 9/3/2021, nghề làm giày thêu của người Hoa Xạ Phang tại các địa bàn cư trú ở Điện Biên được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với một nghề thủ công, đồng thời cũng là sự khẳng định giá trị của tri thức dân gian được cộng đồng gìn giữ trong đời sống.

Ngày nay, đôi liển hài đang bước ra khỏi phạm vi gia đình, bản làng để trở thành sản phẩm văn hóa, quà lưu niệm và hàng thủ công phục vụ du khách. Tại bản Thèn Pả, xã Na Sang, nghề làm giày thêu đã được công nhận là nghề truyền thống từ năm 2023; nghề thu hút hàng chục hộ tham gia, tạo thêm việc làm trong thời gian nông nhàn và mở ra hướng tiêu thụ sản phẩm gắn với du lịch, mạng xã hội.

Từ hiên nhà đến thị trường, liển hài đang có thêm một hành trình mới. Nhưng điều đáng quý nhất không nằm ở việc đôi giày được bán đi bao nhiêu, mà ở chỗ mỗi sản phẩm vẫn mang theo dấu tay của người thợ và ký ức của cộng đồng. Trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều sản phẩm thủ công đứng trước nguy cơ bị thay thế bởi hàng công nghiệp, những đôi giày thêu Xạ Phang nhắc người ta rằng: một giá trị văn hóa chỉ thực sự sống khi nó còn được làm ra, được sử dụng, được truyền lại và được thế hệ hôm nay tiếp tục yêu quý.

Trên những nẻo đường vùng cao Điện Biên, một đôi liển hài nhỏ bé vì thế không chỉ nâng bước chân người Xạ Phang. Nó còn nâng niu cả một miền ký ức, nơi văn hóa được kể bằng chỉ màu và đôi bàn tay./.