Hiếu hạnh trong Nho giáo và đạo Cao Đài

Từ khóa: Hiếu hạnh; Nho giáo; Đạo Cao Đài; Nhân đạo và Thiên đạo; Tam giáo đồng nguyên; Đại hiếu; Tu thân

Hiếu đạo vốn là truyền thống quý báu tốt đẹp của dân tộc ta, giá trị ấy, tinh thần ấy được giữ gìn, được bảo tồn và phát huy qua bao thế hệ đã trở nên bất biến, vĩnh hằng. Cũng như thế, đạo Cao Đài, một tôn giáo nội sinh ra đời ở Việt Nam, với tư tưởng “ngũ chi hiệp nhất, tam giáo đồng nguyên” với triết lý vị nhân sinh cũng mang trong mình giá trị nhân văn sâu sắc ấy. Hiếu đạo trong đạo Cao Đài cũng rất gần gũi với hiếu đạo trong truyền thống dân gian, trong đạo lý dân tộc, là sự thể hiện tấm lòng biết ơn của con cháu đối với cha mẹ, ông bà Tổ tiên, với Tổ quốc, với đồng bào và hết thảy nhân loại, chúng sinh.

1. Hiếu đạo trong Nho giáo

Người phương Đông vốn coi trọng các giá trị đạo đức truyền thống, coi các chuẩn mực đạo đức là thước đo nhân cách con người. Cách ứng xử trong gia đình cũng như ngoài xã hội đều trong vòng luân thường đạo lý. Trong đó mối quan hệ trong gia đình đặc biệt được đề cao, bởi vì đó là nguồn gốc, rường mối là nền tảng cho các mối quan hệ khác. Trong quan hệ gia đình thì chữ hiếu lại đóng một vai trò vô cùng quan trọng, không đơn thuần chỉ là hành vi ứng xử đạo đức của con cái đối với cha mẹ, mà hơn thế, suy rộng ra chữ hiếu còn bao gồm các mối quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình dòng tộc, là sự ghi nhận, sự tưởng nhớ của con cháu đối với ông bà Tổ tiên, của thế hệ sau đối với thế hệ trước.

Đạo hiếu được bắt nguồn từ tấm lòng tri ân, là sự bày tỏ, đền đáp công lao dưỡng dục trời bể của mẹ cha, người đã đem lại cho ta sự sống, nâng đỡ ta từ những bước đi đầu tiên. Đạo làm con phụng dưỡng cha mẹ là để báo đền ân đức, nhưng không có nghĩa là chỉ lo cho cha mẹ được ăn no, mặc ấm, được ở nơi nhà cao cửa rộng, phụng dưỡng cha mẹ không chỉ về mặt vật chất mà còn phải về cả tinh thần không để cha mẹ phải lo lắng, phiền muộn. Đức Khổng tử dạy rằng: “Phụ mẫu tại bất viễn du; du tất hữu phương”, nghĩa là: “Cha mẹ còn sống chớ đi chơi xa; Nếu đi xa phải có nơi nhất định”[4]. Điều đó, vừa là để cha mẹ khỏi lo lắng về mình, vừa là để nếu cha mẹ có mệnh hệ gì thì còn có chỗ mà báo tin cho con cái.

Hiếu đạo phải được thực hiện thường xuyên, thể hiện từ những sinh hoạt đơn giản nhất trong cuộc sống hằng ngày “Sắc nan! Hữu sự, đệ tử phục kỳ lao, hữu tửu tự, tiên sinh soạn, tằng thị dĩ vi hiếu hồ?”, nghĩa là: “Giữ sắc mặt tươi tỉnh thật khó lắm thay! Khi có việc, con em hết lòng phụng sự, có cơm rượu mời cha anh xơi trước, người ta đều làm như vậy, há có thể coi là hiếu chăng”[4]. Người ta có thể lo cho cha mẹ nơi ăn chốn ở, nhưng quan trọng hơn là phải giữ được thái độ cung kính ở sắc mặt luôn tươi vui, dù khó khăn cũng không nề ngại. Đó mới đúng là người con có hiếu.

Hiếu đạo được gây dựng dựa trên gốc là “thành” và thể hiện ra ở “kính”. Hiếu quý là ở lòng thành và sự kính trọng, đó là vì: “Kim chi hiếu giả thị vị năng dưỡng. Chí ư khuyển mã, giai năng hữu dưỡng. Bất kính, hà dĩ biệt hồ”, nghĩa là “Ngày nay những kẻ tự xưng là hiếu đều nói rằng mình đã nuôi nổi cha mẹ. Đến như loài chó ngựa người ta còn nuôi được. Chẳng kính lấy gì mà phân biệt”[4]. Cũng như thế, khi cha mẹ xế bóng, đạo làm con phải lo được chu toàn, nhưng không phải vì thế mà báo hiếu cha mẹ bằng mâm cao cỗ đầy, bằng phung phí xa hoa. “Tang trí hồ ai; Nhi chỉ”, nghĩa là: “Việc tang cốt ở sự thương xót, chỉ như vậy mà thôi”[4]. Như vậy cũng đủ thể hiện là người con có hiếu rồi.

Con người sinh ra, lớn lên, trưởng thành, về già đều trong vòng “sinh, lão bệnh, tử”, hay nói như đạo Phật là ở trong vòng luân hồi. Chúng ta là con được cha mẹ sinh dưỡng, rồi đến lúc dựng vợ gả chồng, lại làm cha làm mẹ, cứ như thế từ thế hệ này qua thế hệ khác. Chính vì vậy, chúng ta báo hiếu với cha mẹ, ông bà Tổ tiên cũng là để sau này nhận lại được sự báo ân, báo hiếu ấy. Lúc cha mẹ còn hết lòng thành kính phụng sự “Phụ mẫu chi niên bất khả bất tri dã; Nhất tắc dĩ hỷ, nhất tắc dĩ cụ”, nghĩa là: “Tuổi của cha mẹ, làm con không thể không biết; Vừa là để vui mừng, vừa là để lo lắng”[4]. Vui mừng vì cha mẹ được thêm tuổi trời, nhưng lại lo lắng vì cha mẹ sắp phải đi xa, không còn được phụng dưỡng nữa.

Thêm nữa, không chỉ lo cho cha mẹ mà còn phải biết lo lắng cho chính bản thân mình, cũng là để cho cha mẹ bớt đi phần lo ấy. Tăng Tử, lúc sắp mất gọi đệ tử đến bên nói rằng: “Khải dư túc, khải dư thủ! Thi vân: Chiến chiến căng căng như lâm thâm uyên, như lý bạc băng. Nhi kim nhi hậu, ngô tư miễn phù”, nghĩa là: “Hãy cởi dải chân cho ta, hãy cởi dải tay cho ta! Kinh Thi có câu rằng: Hết sức giữ gìn, như xuống vực sâu, như đi trên băng mỏng. Từ nay về sau ta có thể tránh được rồi đây”[4]. Thân thể ta là do cha mẹ sinh ra há lại không thể giữ gìn hay sao, Tăng Tử sai học trò kiểm tra lại chân tay mình trước khi mất cũng là để biết rằng mình đã không làm trái đạo hiếu. Đến khi cha mẹ không còn, việc tang tế không cầu kỳ mà cốt ở lòng thương xót, làm tròn được trí nguyện mà cha mẹ hòng mong muốn. Bởi vậy, Khổng Tử cũng dạy: “Tam niên vô cải ư phụ chi đạo, khả vị hiếu hĩ”, nghĩa là: “Cha mất ba năm, mà người con không thay đổi chí hướng (cha đã căn dặn), thì có thể coi là người có hiếu vậy”[4].

Người xưa rất coi trọng đạo hiếu, vậy nên những bậc đại hiếu, chí hiếu trong thiên hạ đều rất được đề cao coi trọng, được người đời ca tụng, là tấm gương cho bao đời sau, ngược lại những kẻ làm con mà bất hiếu, bị xã hội chê trách, bị người đời lên án và sẽ phải nhận một hậu quả tất yếu. Đạo hiếu không có sự phân biệt trong xã hội, không kể đó là người sang hay kẻ hèn, người ở địa vị xã hội cao hay thấp mà cốt ở sự thể hiện lòng hiếu thảo của mình. Trong lịch sử, trong dân gian hay trong văn học đều có rất nhiều những tấm gương như thế.

2. Hiếu đạo trong đạo Cao Đài

Kế thừa tinh hoa của Nho giáo, Phật giáo và Lão giáo, đạo Cao Đài không chỉ đề cao hiếu hạnh như một đức tính luân lý, mà còn xem đó là căn bản của con đường tu hành. Theo quan niệm của đạo Cao Đài, người tu nếu không tròn hiếu thì không thể lập đạo, không thể cảm thông thiên ý và càng không thể đạt đến sự giải thoát.

Trước hết, đạo Cao Đài xác định hiếu là gốc của Nhân đạo. Ngay từ những ngày đầu khai đạo, Đức Chí Tôn đã xác định rõ rằng đạo được lập trên nền tảng Nhân đạo. Trong Thánh ngôn hiệp tuyển, có dạy: “Đạo lập tại thế, trước lo Nhân đạo cho tròn, nhân đạo bất toàn, chớ khá luận đến thiên đạo”[6]. Lời dạy này khẳng định rằng hiếu hạnh, vốn là cốt lõi của nhân đạo, chính là bước đầu tiên của người tu. Một người chưa tròn bổn phận với cha mẹ thì không thể nói đến việc phụng sự Đức Chí Tôn hay hành đạo cứu đời, do đó, hiếu không chỉ mang ý nghĩa đạo đức xã hội, mà còn là luật đạo.

Hiếu hạnh trong đạo Cao Đài không chỉ giới hạn ở việc phụng dưỡng cha mẹ khi còn sống, mà còn mở rộng đến việc tưởng nhớ và báo hiếu đối với ông bà, Tổ tiên, nguồn cội. Đạo Cao Đài không quan niệm hiếu hạnh theo nghĩa hẹp là nuôi dưỡng cha mẹ về vật chất, mà nhấn mạnh đến hiếu trong nhân cách sống. Đức Chí Tôn dạy: “Hiếu chẳng phải đợi khi song thân quy liễu mới cúng tế, mà lúc tại tiền phải làm cho vui lòng, chớ để ưu phiền”[6]. Cũng như thế, theo Thánh ngôn Hiệp tuyển, làm cho cha mẹ vui lòng không chỉ là lời nói dễ nghe, mà là sống ngay thẳng, tránh điều tội lỗi, không làm việc khiến cha mẹ xấu hổ với đời. Như vậy, hiếu hạnh gắn chặt với quá trình tu thân, sửa tính và trở thành một phương pháp tu tại thế.

Do tin vào luật nhân quả và luân hồi, đạo Cao Đài cho rằng mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái không chỉ tồn tại trong một đời, mà là sự tiếp nối của nhiều kiếp nhân duyên. Vì vậy, người con hiếu thảo không chỉ chăm sóc cha mẹ về vật chất và tinh thần, mà còn phải sống đạo đức, làm lành tránh dữ để tạo phúc báu, hồi hướng công đức cho Tổ tiên. Việc thờ cúng Tổ tiên trong đạo Cao Đài vì thế mang ý nghĩa sâu sắc về tâm linh, thể hiện lòng biết ơn và trách nhiệm đối với nguồn cội.

Đạo Cao Đài nhấn mạnh rằng hiếu không chỉ là hình thức lễ nghi, mà quan trọng hơn là hiếu trong hành vi và nhân cách sống. Hiếu không phải đợi đến khi cha mẹ qua đời mới lo cúng long trọng, mà phải thể hiện ngay khi cha mẹ còn tại thế. Một người con hiếu là người biết làm cho cha mẹ an lòng, không gây buồn phiền, không làm điều xấu khiến cha mẹ mang tiếng với đời. Sống ngay thẳng, lương thiện, giữ gìn danh dự gia đình chính là một cách báo hiếu thiết thực và lâu dài. Theo tinh thần ấy, hiếu hạnh gắn liền với việc tu thân, sửa mình và hoàn thiện nhân cách.

Một điểm đặc sắc trong quan niệm hiếu hạnh của đạo Cao Đài là sự kết hợp giữa hiếu đạo và thuyết nhân quả - luân hồi. Trong Tân Luật, Đức Chí Tôn quy định rõ việc thờ cúng Tổ tiên là bổn phận thiêng liêng của người tín đồ: “Phải thờ kính cửu huyền thất tổ, ấy là trọng hiếu, thuận thiên điều”[7]. Người Cao Đài tin rằng nhờ công đức tu hành và đời sống đạo hạnh của con cháu, Tổ tiên có thể được siêu thăng hoặc giảm nghiệp. Do đó, hiếu hạnh không chỉ mang giá trị đạo đức, mà còn có ý nghĩa tâm linh sâu sắc, nối kết giữa các thế hệ và các cõi giới.

Đức Chí Tôn dạy rằng đạo được lập ngay trong đời sống trần thế, chứ không phải tách rời gia đình hay xã hội. Vì vậy, người tu trước hết phải làm tròn bổn phận của một con người, mà trong đó, bổn phận làm con là quan trọng hàng đầu. Cha mẹ là người sinh thành, dưỡng dục, cho ta hình hài, trí tuệ và điều kiện để sống. Không biết kính trọng và báo đáp công ơn ấy thì dù có nói đạo cao siêu đến đâu cũng chỉ là hình thức, không có giá trị chân thật. Chính vì vậy, trong giáo lý Cao Đài, bất hiếu được xem là một trọng tội, vì đó là hành vi đi ngược lại thiên lý và nhân luân. Đức Chí Tôn dạy rõ: “Kẻ tu hành mà bất hiếu cùng song thân, thì dầu có công chi đi nữa, Thầy cũng chẳng chứng”[6]. Ý nghĩa của lời này rất nghiêm khắc, mọi công quả bên ngoài như tụng kinh, hành lễ, làm chức sắc hay hoạt động đạo sự đều không có giá trị nếu người tu thiếu hiếu hạnh. Điều đó cho thấy hiếu chính là thước đo sự chân thật của việc tu hành.

Trong giáo lý Cao Đài, hiếu hạnh còn được nâng lên thành một pháp tu. Tu không chỉ là tụng kinh, niệm đạo hay tham gia lễ bái, mà là sự chuyển hóa tâm tánh trong đời sống hằng ngày. Người giữ tròn hiếu hạnh sẽ học được đức nhẫn nại, khiêm cung và vị tha, từ đó dễ tiến xa hơn trên con đường tu hành. Ngược lại, người bỏ bê cha mẹ để chạy theo danh nghĩa tu hành thì bị xem là tu sai đường, vì đã bỏ gốc để tìm ngọn. Đức Chí Tôn dạy rằng đạo không chấp nhận sự tu hành hình thức, mà chỉ chứng nhận tấm lòng chân thật thể hiện qua hành vi cụ thể.

Trong Thánh ngôn Hiệp tuyển, Đức Chí Tôn nhiều lần cảnh tỉnh những người tu chạy theo hình thức mà quên bổn phận gia đình: “Tu mà bỏ cha, bỏ mẹ, ấy là nghịch đạo, chẳng phải chánh tu”[6]. Qua đó, đạo Cao Đài khẳng định rõ lập trường tu hành chân chính là tu ngay trong gia đình và xã hội, chứ không phải lánh đời. Hiếu hạnh chính là con đường tu gần gũi và thực tế nhất đối với người tại gia.

Không dừng lại ở phạm vi gia đình, đạo Cao Đài còn mở rộng hiếu hạnh thành đại hiếu. Đại hiếu là hiếu với xã hội, với Tổ quốc và với toàn thể nhân loại. Đức Chí Tôn dạy: “Các con biết hiếu với song thân, rồi phải biết hiếu với nhân sanh, vì cả thảy đều là con của Thầy”[6]. Đại hiếu thể hiện qua sống ích nước lợi dân, góp phần xây dựng xã hội tốt đẹp, thương yêu con người không phân biệt. Đây là điểm làm cho hiếu hạnh trong Cao Đài mang chiều kích nhân loại và phổ quát. Vì đạo Cao Đài quan niệm rằng tất cả chúng sinh đều là con của Đức Chí Tôn, nên thương yêu con người, sống có trách nhiệm với cộng đồng cũng chính là một hình thức báo hiếu ở tầm cao hơn. Người tu Cao Đài lý tưởng là người vừa tròn hiếu trong gia đình, vừa biết đóng góp cho xã hội, giúp đời bớt khổ, bớt đau, đó là tinh thần “độ đời trong đời”, không lánh thế mà cũng không nhiễm đời.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi nhịp sống nhanh và áp lực kinh tế dễ khiến con người lãng quên giá trị gia đình, giáo lý hiếu hạnh của đạo Cao Đài càng mang ý nghĩa thời sự sâu sắc. Hiếu hạnh không nhất thiết phải thể hiện bằng những điều lớn lao, mà có thể bắt đầu từ những hành động giản dị, một lời hỏi thăm, một sự lắng nghe, một thái độ kính trọng và biết ơn. Khi mỗi người biết sống hiếu thảo, gia đình sẽ hòa thuận, xã hội sẽ ổn định và con đường tu hành cũng trở nên vững chắc hơn.

Hiếu hạnh theo quan niệm đạo Cao Đài là nền tảng của đạo làm người và là cửa ngõ của sự tu hành. Hiếu không chỉ là bổn phận, mà còn là con đường dẫn con người đến sự hoàn thiện đạo đức và tâm linh. Người tu Cao Đài trước hết phải là người con hiếu thảo, có như vậy, việc hành đạo mới chân thật, công quả mới bền lâu và sự giải thoát mới có thể thành tựu. Hiếu chính là gốc của đạo, mất gốc thì đạo không thể đứng vững.

3. Kết luận

Hiếu hạnh không chỉ là một chuẩn mực đạo đức xã hội đơn thuần mà là giá trị vĩnh hằng xuyên suốt dòng chảy văn hóa dân tộc. Hiếu là cái gốc của mọi nết hạnh, là thước đo nhân cách thực tế nhất của mỗi cá nhân. Đạo Cao Đài đã tiếp biến xuất sắc chữ hiếu của Nho giáo, biến một quy tắc ứng xử gia đình thành một triết lý tâm linh sâu sắc, gắn liền với luật nhân quả và luân hồi. Tu hành không phải là lánh đời mà là hoàn thiện bổn phận ngay tại gia đình. Một người không tròn hiếu thì mọi công quả tu hành khác đều trở nên vô nghĩa. Từ hiếu với cha mẹ mở rộng thành hiếu với chúng sinh, tư tưởng này giúp con người sống có trách nhiệm hơn với cộng đồng và Tổ quốc.

Tài liệu tham khảo

1. Trần Trọng Kim, Lịch sử Nho giáo, Nxb. Văn học 2002.

2. Huệ Khải, Tâm lý người đạo Cao Đài, Nxb. Hồng Đức, 2017.

3. Huệ Khải, Tam giáo Việt Nam - Tiền đề tư tưởng mở đạo Cao Đài, Nxb. Tôn giáo, 2013.

4. Nguyễn Hiến Lê, Luận ngữ (Dịch và chú giải), Nxb. Văn hóa TP. Hồ Chí Minh, 1995.

5. Thiện Quang, Đạo Cao Đài trong đời sống công chúng, Nxb. Tôn giáo, 2002.

6. Tòa thánh Cao Đài Tây Ninh, Thánh ngôn hiệp tuyển, 1972.

7. Tòa thánh Cao Đài Tây Ninh, Tân Luật, 1972.

8. Tòa thánh Cao Đài Tây Ninh, Pháp Chánh truyền, 1972.