Lào Cai: Đánh thức nguồn lực di sản bằng truyền thông số

TS Trần Hữu Sơn, nguyên Giám đốc Sở Văn hoá, Du lịch và Thể thao tỉnh Lào Cai, Viện trưởng Viện nghiên cứu ứng dụng văn hóa và du lịch cho rằng: Lào Cai là tỉnh miền núi, biên giới - vùng đất hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc được hình thành, bồi đắp qua lịch sử cư trú lâu dài của các cộng đồng các dân tộc. Từ tiếng nói, chữ viết, trang phục, kiến trúc, dân ca, dân vũ, lễ hội đến nghề thủ công, ẩm thực và tri thức địa phương, mỗi di sản văn hoá đều phản ánh cách cộng đồng nhận thức về thế giới, tổ chức đời sống và ứng xử với tự nhiên. Những giá trị ấy có ý nghĩa về mặt tinh thần, đặc biệt còn là nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần tạo dựng bản sắc, củng cố sự gắn kết cộng đồng và mở ra các cơ hội phát triển kinh tế phù hợp.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, truyền thông số đang tạo ra không gian mới để di sản văn hoá được nhận diện, lưu giữ và phát huy. Nếu trước đây, việc giới thiệu di sản chủ yếu diễn ra trong phạm vi cộng đồng hoặc thông qua các hoạt động văn hóa trực tiếp, thì ngày nay, những câu chuyện về di sản văn hoá có thể tiếp cận công chúng rộng rãi thông qua báo điện tử, mạng xã hội, nền tảng video, thư viện số, bản đồ số và các sản phẩm truyền thông đa phương tiện. Đây là sự thay đổi quan trọng, bởi di sản văn hoá không chỉ được nhìn nhận như những giá trị cần bảo vệ, đồng thời từng bước được kết nối với đời sống đương đại và các hoạt động phát triển.

Ý nghĩa sâu sắc nhất của truyền thông số là làm cho di sản văn hoá “sống” trong nhận thức, tư duy và hành động của cộng đồng. Một lễ hội, một làn điệu dân ca, một nghề thủ công hay một nghi lễ truyền thống chỉ thực sự được bảo tồn bền vững khi tiếp tục được thực hành, trao truyền và có vị trí trong đời sống xã hội. Những thước phim về nghệ nhân, những câu chuyện về nguồn gốc lễ hội, các video hướng dẫn nghề truyền thống hay những tư liệu về phong tục, tập quán có thể trở thành nguồn học liệu trực quan, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về văn hóa của dân tộc mình. Qua đó, truyền thông số góp phần khơi dậy niềm tự hào, ý thức trách nhiệm và động lực tiếp nối di sản văn hoá.

Tại tỉnh Lào Cai, sau khi hợp nhất, tỉnh Lào Cai có diện tích tự nhiên 13.256,92 km², với 182,086 km đường biên giới giáp tỉnh Vân Nam (Trung Quốc). Toàn tỉnh hiện có 1.778.785 người, thuộc 34 nhóm ngành dân tộc anh em sinh sống tại 99 xã, phường; trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 57,6%. Sự đa dạng của các dân tộc đã tạo nên cho Lào Cai một kho tàng di sản văn hóa hết sức đa dạng, phong phú và đặc sắc.

Các giá trị văn hóa của đồng bào Mông, Dao, Tày, Thái, Giáy, Xá Phó, Hà Nhì và nhiều cộng đồng khác có thể được chuyển tải trên không gian số bằng những câu chuyện gần gũi, chân thực và giàu bản sắc. Chẳng hạn, nghề thêu, dệt, chạm bạc, làm giấy bản, chế biến các sản phẩm truyền thống hay những nghi lễ gắn với vòng đời con người không nên chỉ được giới thiệu như những “đặc sản” phục vụ du lịch. Đằng sau mỗi sản phẩm, mỗi nghi lễ là hệ thống tri thức, kỹ năng, quan niệm sống và ký ức cộng đồng cần được nhận diện đầy đủ. Khi truyền thông làm rõ được những tầng giá trị đó, di sản văn hoá sẽ có thêm cơ hội được tôn trọng, gìn giữ và phát huy đúng hướng.

Được sự quan tâm, chỉ đạo của Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh cùng sự vào cuộc của các cấp, ngành và nhân dân, công tác xây dựng, phát triển văn hóa, con người Lào Cai gắn với giá trị di sản truyền thống thời gian qua đạt nhiều bước tiến quan trọng, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, là nguồn lực, sức mạnh nội sinh góp phần quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Giai đoạn 2020-2025, Lào Cai đã chú trọng và đẩy mạnh việc khai thác tiềm năng, thế mạnh di sản văn hóa dân tộc. Tỉnh đã lập hồ sơ và được UNESCO ghi danh thêm 1 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại - “Nghệ thuật Xòe Thái”, nâng tổng số di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại tại tỉnh lên 4 di sản.

Tỉnh đã tiến hành tổng kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể và lập hồ sơ đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh 21 di sản mới, nâng tổng số di sản văn hóa của Lào Cai lên 56 - trở thành một trong những địa phương dẫn đầu cả nước về số lượng di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Bên cạnh đó, tỉnh đã khảo sát, lập hồ sơ đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng 01 di tích cấp quốc gia; đề nghị UBND tỉnh xếp hạng 47 di tích cấp tỉnh, nâng tổng số di tích được xếp hạng lên 207. Trong đó có: 1 di tích quốc gia đặc biệt - danh thắng Ruộng bậc thang Mù Cang Chải; 34 di tích quốc gia; 172 di tích cấp tỉnh… Đặc biệt, từ nhiều nguồn vốn khác nhau, Lào Cai đã tu bổ 20 di tích cấp quốc gia, gồm: 2 di tích từ nguồn vốn Chương trình Mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi (Dinh Hoàng A Tưởng; Di tích khảo cổ Hắc Y - Đại Cại); 18 di tích tu bổ bằng ngân sách địa phương và nguồn xã hội hóa như: Di tích Bến Âu Lâu, Di tích Căng và Đồn Nghĩa Lộ, đèo Lũng Lô, đền Đông Cuông (miếu Cô Bé, miếu Cậu Bé), Chiến khu Vần, đồn Phố Lu, đồn Phố Ràng, danh thắng Ruộng bậc thang Sa Pa, Núi Hàm Rồng, đền Mẫu…

Theo đó, truyền thông số cũng góp phần chuyển hóa giá trị văn hóa thành giá trị kinh tế, nhất là trong phát triển du lịch văn hoá, du lịch cộng đồng, sản phẩm OCOP, làng nghề và các ngành hàng đặc trưng. Một sản phẩm thổ cẩm, món ăn truyền thống hoặc dịch vụ homestay sẽ có sức cạnh tranh cao hơn khi được gắn với câu chuyện về nguồn gốc, người làm ra sản phẩm, quy trình sản xuất và bản sắc địa phương. Việc kết hợp hình ảnh, video, mã QR, bản đồ số và các nền tảng thương mại điện tử giúp người tiêu dùng không chỉ biết sản phẩm được bán ở đâu, mà còn hiểu sản phẩm có giá trị gì và vì sao cần lựa chọn sản phẩm được tạo ra một cách có trách nhiệm.

Thực tiễn phát triển kinh tế tại Lào Cai cho thấy, việc số hóa thông tin, truy xuất nguồn gốc và quảng bá sản phẩm đang từng bước được quan tâm. Đến tháng 3/2026, hệ thống truy xuất nguồn gốc của tỉnh có 110 doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia, với hơn 340 dòng sản phẩm nông sản, OCOP và đặc sản địa phương được công khai thông tin về quy trình, chứng nhận chất lượng và địa chỉ sản xuất. Đây là cơ sở để kết nối giá trị sản phẩm với niềm tin của thị trường, đồng thời mở ra khả năng tích hợp thêm những câu chuyện về văn hóa, cộng đồng và trách nhiệm môi trường trong quá trình quảng bá.

Tuy nhiên, khai thác di sản văn hoá bằng truyền thông số không đồng nghĩa với thương mại hóa mọi giá trị văn hóa. Nếu thiếu định hướng, việc quảng bá thiếu kiểm chứng có thể làm sai lệch phong tục, giản lược nghi lễ hoặc biến những giá trị thiêng liêng thành nội dung giải trí. Vì vậy, truyền thông về di sản văn hoá cần bảo đảm tính chính xác, tôn trọng sự khác biệt giữa các cộng đồng và đặt quyền chủ thể văn hóa của người dân vào vị trí trung tâm. Cộng đồng phải được tham gia lựa chọn nội dung, cách thức giới thiệu và phạm vi khai thác những giá trị do chính mình sáng tạo, gìn giữ.

Để phát huy hiệu quả nguồn lực nội sinh từ di sản văn hoá , tỉnh Lào Cai cần xây dựng hệ sinh thái truyền thông số có sự tham gia của cơ quan quản lý, cơ quan báo chí, nhà nghiên cứu, nghệ nhân, người có uy tín, doanh nghiệp, hợp tác xã, thanh niên và người dân. Cùng với số hóa tư liệu, cần chú trọng đào tạo kỹ năng truyền thông cho cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ dân tộc thiểu số; xây dựng cơ sở dữ liệu di sản có kiểm chứng; gắn quảng bá văn hóa với phát triển du lịch có trách nhiệm, bảo vệ môi trường và chia sẻ lợi ích công bằng.

Có thể khẳng định, truyền thông số không thay thế các hình thức trao truyền văn hóa truyền thống, nhưng có thể trở thành cầu nối giữa ký ức và hiện tại, giữa di sản và thị trường, giữa cộng đồng và thế giới. Khi được thực hiện một cách khoa học, có trách nhiệm và tôn trọng chủ thể văn hóa, truyền thông số sẽ góp phần đánh thức những nguồn lực tiềm ẩn trong di sản văn hoá, để văn hóa không chỉ được lưu giữ trong ký ức, đồng thời còn tiếp tục tạo sinh kế, củng cố bản sắc và đóng góp thiết thực vào quá trình phát triển bền vững của tỉnh Lào Cai./.