Bảo tồn, trao truyền nghệ thuật múa dân gian Khơ-mú cho thế hệ trẻ thông qua các lớp truyền dạy tại cộng đồngTrong đời sống của người Khơ-mú ở Điện Biên, múa dân gian không đơn thuần là hình thức diễn xướng nghệ thuật mà còn gắn với tín ngưỡng, phong tục và sinh hoạt cộng đồng. Qua mỗi điệu múa, đồng bào gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bản làng yên vui và cuộc sống ấm no. Những động tác tưởng chừng mộc mạc ấy là sự kết tinh từ kinh nghiệm lao động, quan niệm sống và bản sắc văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Những điệu múa kể chuyện bản làng
Người Khơ-mú là một trong những cộng đồng dân tộc có đời sống văn hóa truyền thống phong phú tại Điện Biên. Cùng với phong tục, tập quán và âm nhạc, nghệ thuật múa dân gian giữ vị trí quan trọng trong các nghi lễ, lễ hội và những dịp sinh hoạt chung của bản làng.
Múa thường hiện diện trong lễ cầu mưa, cầu mùa, cúng bản, mừng cơm mới. Mỗi điệu múa mang một sắc thái riêng, phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa con người với thiên nhiên, giữa cá nhân với cộng đồng. Trong tiếng Khơ-mú, các điệu múa được gọi là “tẹ”, với nhiều hình thức diễn xướng đặc sắc như múa chiêng với ống tre (Tẹ ôm đing), múa đánh đao (Tẹ tăm đao), múa sạp (Tẹ khiêps), múa chọc lỗ tra hạt (Tẹ chư mon), múa lắc eo (Tẹ cưn viết guông), múa cá lượn (Tẹ gănr cạ), múa vòng tròn (Tẹ kưn vong do) và múa đuổi chim.
Mỗi điệu múa đều chứa đựng những phong tục, tín ngưỡng và giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Khơ-múTừ nhịp điệu của công cụ lao động đến những động tác mô phỏng hoạt động sản xuất, thế giới tự nhiên, nghệ thuật múa Khơ-mú cho thấy khả năng sáng tạo của cộng đồng trong việc chuyển hóa đời sống thường nhật thành ngôn ngữ nghệ thuật. Các điệu múa không chỉ tạo không khí vui tươi trong ngày hội mà còn giúp các thành viên gắn kết, cùng chia sẻ niềm vui và những ước vọng chung.
Giá trị của di sản vì thế không chỉ nằm ở động tác, nhịp điệu hay hình thức trình diễn, mà còn ở những tri thức văn hóa được lưu truyền qua thực hành. Khi một điệu múa được tái hiện trong lễ hội hoặc sinh hoạt cộng đồng, những câu chuyện về phong tục, tín ngưỡng và nếp sống của người Khơ-mú cũng được tiếp nối.
Năm 2021, “Múa của người Khơ-mú” tại Điện Biên được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian. Việc ghi danh là sự ghi nhận những giá trị đặc sắc của di sản, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn, trao truyền và tạo không gian để nghệ thuật múa tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
Trao truyền để di sản tiếp nối
Tại xã Mường Pồn, nghệ thuật múa dân gian vẫn là một phần trong đời sống văn hóa của đồng bào Khơ-mú. Tuy nhiên, trước những thay đổi của đời sống xã hội, việc duy trì thực hành các điệu múa không thể chỉ trông chờ vào ký ức của những người đi trước. Di sản cần được trao truyền bằng những hình thức phù hợp, để thế hệ trẻ hiểu, biết thực hành và có ý thức gìn giữ.
Lớp truyền dạy “Múa của người Khơ-mú” tại Mường Pồn tạo cơ hội để học viên tiếp cận trực tiếp với các động tác, nhịp điệu và cách thức trình diễn. Qua quá trình học tập, người trẻ không chỉ rèn luyện kỹ thuật múa mà còn có điều kiện tìm hiểu ý nghĩa văn hóa gắn với từng điệu múa, từ đó nhận thức rõ hơn giá trị của di sản trong đời sống cộng đồng.
Việc truyền dạy cũng góp phần phát huy vai trò của những người am hiểu văn hóa truyền thống trong bảo tồn di sản. Những kinh nghiệm được tích lũy qua thực hành có thể tiếp tục được chia sẻ, bổ sung và duy trì trong môi trường sinh hoạt của bản làng. Đây là cách để di sản không dừng lại ở danh hiệu được ghi nhận, mà thực sự được gìn giữ bằng sự tham gia của chính cộng đồng chủ thể.
Từ lớp học đến các dịp lễ hội, sinh hoạt văn hóa, việc tạo điều kiện cho người trẻ thực hành nghệ thuật múa sẽ góp phần duy trì sức sống của di sản. Khi những điệu múa được tiếp nối tự nhiên trong cộng đồng, các giá trị văn hóa truyền thống cũng có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống hôm nay.
Bên cạnh ý nghĩa bảo tồn, nghệ thuật múa Khơ-mú còn mở ra khả năng phát huy giá trị văn hóa phục vụ phát triển du lịch cộng đồng tại Mường Pồn. Những tiết mục trình diễn được tổ chức phù hợp với không gian văn hóa địa phương có thể giúp du khách hiểu hơn về phong tục, tập quán và đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, việc khai thác di sản cần đặt trên nền tảng tôn trọng tính nguyên gốc, ý nghĩa văn hóa và vai trò chủ thể của cộng đồng.
Giữ gìn nghệ thuật múa Khơ-mú, không chỉ là bảo tồn những động tác hay nhịp điệu đã có từ lâu đời, mà còn là gìn giữ ký ức cộng đồng và trao truyền những giá trị sống cho thế hệ tiếp theo./.