Bảo tồn và phát triển làng nghề góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa của người Nùng DínKhông rõ nghề làm ngói đất của người Nùng Dín có từ bao giờ. Theo lời kể của người dân bản Văng Leng, hơn 40 năm trước, nghề này đã được truyền dạy trong cộng đồng. Trước kia, gần như gia đình nào trong bản cũng học làm ngói để tự tay làm vật liệu lợp nhà cho gia đình và anh em trong dòng họ. Nghệ nhân ưu tú Lù Phìn Hòa, người Nùng Dín ở bản Văng Leng, nhớ lại trước năm 1979, ông Lùng Tả Chéng, người Nùng ở thôn Lồ Sử Thàng, xã Dìn Chin, đã về dạy người dân trong bản làm ngói đất. Khi ấy, hầu như đàn ông trong bản Nùng Dín đều theo học và biết làm nghề. Theo tiếng Nùng Dín, loại ngói đất này được gọi là “chích cổm”.
Để làm ra một viên ngói, người Nùng Dín phải trải qua nhiều công đoạn thủ công. Trước hết là chọn đất. Theo lời kể được ghi lại, người già trong bản có kinh nghiệm lựa nơi có đất thịt; ở một số vùng làm ngói, người dân chọn loại đất đồi vàng, không lẫn đá. Sau khi lấy đất, thanh niên có nhiệm vụ nhặt sạch đá. Đất được cho trâu giẫm trong khoảng 3-4 buổi, có nơi mô tả việc dùng trâu quần đất với nước nhiều lần để đất trở nên nhuyễn hơn. Sau đó, đất mới được nhào kỹ rồi đưa vào khuôn. Khuôn làm ngói của người Nùng Dín được đẽo từ gỗ thông, dùng dây cây móc làm đai. Khuôn có hình dáng giống chiếc xô tôn, đường kính khoảng 30-40 cm và một khuôn có thể làm được 4 viên ngói trong một lần. Ngói sau khi ra khuôn mới chỉ là ngói mộc. Người dân lựa ngày có nắng để phơi, chờ ngói khô rồi mới đắp lò nung. Những công đoạn tưởng như giản đơn ấy đòi hỏi kinh nghiệm của người thợ, từ việc chọn đất, xử lý nguyên liệu đến tạo hình và phơi ngói.
Khâu nung là công đoạn đặc biệt quan trọng. Trước khi đốt lò, dù không tổ chức thành một nghi lễ, người Nùng Dín thường mổ lợn, mổ gà để cúng Tổ tiên, theo quan niệm làm “lý” cho “địa lợi, nhân hòa”. Cả bản cùng tham gia vào công việc, người dân phân công nhau đi lấy củi để nung ngói và thay phiên canh lò. Theo tư liệu về nghề làm ngói ở Văng Leng, một mẻ nung phải đốt lò bằng củi liên tục trong 4 ngày 4 đêm. Với người Nùng Dín, ngói đất luôn gắn bó với kiến trúc nhà ở truyền thống. Những mái ngói đất âm dương từng góp phần tạo nên diện mạo riêng của những bản làng vùng cao. Ở Văng Leng, những mái ngói cũ vẫn lưu giữ câu chuyện của nhiều gia đình, trải qua những năm tháng cùng ngôi nhà, chứng kiến những đổi thay của cuộc sống.
Người nghệ nhân làm ngói đất phải rất tỉ mỉ từ khâu chọn đất để tạo ra sản phẩm bền, đẹp sống mãi với thời gianMái ngói đất nung ở Văng Leng được ví như những “nhân chứng” lặng thầm của quá trình phát triển. Trong quan niệm của người Nùng Dín, mái ngói còn mang theo mong ước về một gia đình trên kính dưới nhường, hòa hợp và hạnh phúc. Hình ảnh mái ngói cũng gợi sự giao hòa giữa đất và trời, thể hiện niềm tin vào một cuộc sống yên bình, giản dị và đậm nét truyền thống. Bởi vậy, bảo tồn nghề làm ngói không chỉ là khôi phục một phương thức sản xuất vật liệu xây dựng. Đó còn là việc lưu giữ những tri thức dân gian liên quan đến chọn đất, xử lý đất, làm khuôn, tạo hình, phơi và nung ngói; đồng thời gìn giữ những tập quán và sự gắn kết cộng đồng hình thành trong quá trình làm nghề.
Trước nguy cơ nghề truyền thống bị mai một, xã Mường Khương đã đưa việc bảo tồn nghề làm ngói đất nung vào kế hoạch. Hiện nay, địa phương có lộ trình gìn giữ nghề làm ngói bằng cách gắn việc bảo tồn nghề làm ngói với bảo tồn di sản múa ngựa giấy của người Nùng Dín, hướng tới xây dựng bản Văng Leng trở thành một điểm đến du lịch văn hóa của vùng cao Mường Khương. Trong câu chuyện ấy, những mái ngói cũ có thể trở thành điểm bắt đầu. Bởi trước khi một nghề được khôi phục, cần nhận diện và lưu giữ những gì còn lại của một nghề truyền thống.
Ở Văng Leng, những mái ngói đất vẫn nằm trên những ngôi nhà cũ. Chúng lặng lẽ đi qua thời gian, mang theo dấu vết của đất, của lửa và bàn tay con người. Nếu nghề làm ngói được phục hồi, những viên ngói ấy không chỉ trở lại với mái nhà, mà còn có thể tiếp tục kể câu chuyện về một nghề truyền thống của người Nùng Dín ở vùng cao Mường Khương, tỉnh Lào Cai./.
