Người "chữa bệnh" cho cồng chiêng Jrai

Có người dành cả cuộc đời để sưu tầm hiện vật, có người dành cả đời để biểu diễn cồng chiêng. Riêng Nghệ nhân Ưu tú Nay Phai lại chọn một công việc lặng lẽ hơn: lắng nghe từng âm thanh của mỗi chiếc chiêng để trả lại cho nó tiếng nói nguyên bản.

Ở vùng hạ lưu sông Ba, cái tên Nay Phai từ lâu đã trở thành địa chỉ quen thuộc của những buôn làng khi có bộ chiêng bị sai âm hoặc cần thẩm định giá trị. Nhiều người ví ông là "thầy thuốc" của cồng chiêng bởi khả năng nhận biết, chỉnh sửa âm thanh chính xác đến mức chỉ cần vài tiếng gõ là có thể xác định tình trạng của một chiếc chiêng.

Sinh năm 1954 trong một gia đình người Jrai có truyền thống gắn bó với cồng chiêng, ông sớm được tiếp xúc với loại nhạc cụ đặc biệt này. Cha ông là người nổi tiếng trong nghề trao đổi, mua bán cồng chiêng ở khu vực Tây Nguyên. Theo chân cha từ thuở nhỏ, ông có cơ hội đặt chân đến nhiều buôn làng của người Jrai, Ba Na, Ê Đê, đồng thời tiếp xúc với nhiều loại chiêng đến từ Lào và Campuchia.

Những chuyến đi ấy không chỉ giúp ông hiểu giá trị của từng bộ chiêng mà còn tích lũy vốn tri thức phong phú về văn hóa, phong tục và hệ thống âm nhạc của các cộng đồng cư dân Tây Nguyên. Theo thời gian, khả năng cảm nhận âm thanh và phân biệt từng loại chiêng trở thành năng khiếu đặc biệt của ông.

Với ông, mỗi chiếc chiêng đều mang một "giọng nói" riêng. Chỉ cần cầm chiếc chiêng trên tay, gõ vài nhịp rồi lắng nghe âm thanh ngân vang, ông có thể xác định được chất lượng, niên đại cũng như những điểm cần điều chỉnh để âm thanh trở về đúng thang âm vốn có.

Ông cho rằng, chỉnh chiêng không đơn thuần là một kỹ thuật cơ khí mà là công việc đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về văn hóa. Mỗi dân tộc có hệ thống thang âm riêng, vì vậy người chỉnh chiêng phải hiểu được đặc trưng âm nhạc của cộng đồng sở hữu bộ chiêng mới có thể điều chỉnh chính xác.

Theo ông, một chiếc chiêng khi bị sai âm cũng giống như con người khi mắc bệnh. Muốn "chữa" được phải xác định đúng vị trí, đúng nguyên nhân và điều chỉnh một cách tỉ mỉ. Chính vì vậy, nhiều người trong vùng vẫn trìu mến gọi ông là người "chữa bệnh cho chiêng".

Không chỉ nổi tiếng trong cộng đồng, ông còn được các cơ quan chuyên môn, nhà nghiên cứu văn hóa tìm đến khi cần thẩm định hiện vật. Với kinh nghiệm nhiều chục năm gắn bó cùng cồng chiêng, ông đã tham gia đánh giá giá trị của nhiều bộ chiêng quý đang được lưu giữ tại các bảo tàng và sưu tập tư nhân.

Mới đây, ông tham gia hỗ trợ thẩm định bộ chiêng Kơ Đơ, góp phần hoàn thiện hồ sơ trình công nhận Bảo vật quốc gia. Đó là sự ghi nhận đối với uy tín và chuyên môn của người nghệ nhân đã dành cả cuộc đời nghiên cứu âm thanh của cồng chiêng.

Năm 2015, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực chỉnh chiêng. Tuy nhiên, với ông, phần thưởng lớn nhất không nằm ở danh hiệu mà ở việc ngày càng có nhiều người hiểu hơn về giá trị của không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.

Sau nhiều năm đi khắp các buôn làng, ông quyết định trở về quê hương dựng một căn nhà dài truyền thống của người Jrai. Ngôi nhà không chỉ là nơi sinh hoạt của gia đình mà còn trở thành không gian lưu giữ văn hóa.

Tại đây, ông trưng bày hàng chục bộ cồng chiêng cổ, nhiều bộ trống da cùng nhiều hiện vật dân tộc học có giá trị. Trong số đó có chiếc trống da trâu hơn 200 năm tuổi được nhiều người trả giá rất cao nhưng ông chưa từng có ý định bán.

Theo ông, những hiện vật ấy không đơn thuần là tài sản mà là ký ức của cộng đồng. Giữ lại chúng là giữ cho con cháu mai sau hiểu được cha ông đã sáng tạo, gìn giữ và gửi gắm tâm hồn mình vào văn hóa như thế nào.

Ngôi nhà dài của ông cũng trở thành điểm đến của nhiều nhà nghiên cứu, sinh viên, du khách và những người yêu văn hóa Tây Nguyên. Đến đây, họ không chỉ được chiêm ngưỡng những hiện vật quý mà còn được chính ông giới thiệu về lịch sử, công năng và giá trị của từng loại cồng chiêng.

Dù tuổi đã ngoài 70, điều khiến ông trăn trở nhất không phải là số lượng cồng chiêng cổ ngày càng ít mà là sự thiếu hụt những người biết chỉnh chiêng. Theo ông, nếu chỉ còn người biết đánh chiêng mà không còn người hiểu cách chỉnh âm thì nhiều bộ chiêng quý sẽ dần mất đi giá trị nguyên bản.

Bởi vậy, nhiều năm qua, ông dành phần lớn thời gian để truyền dạy nghề cho thanh niên trong làng cũng như học sinh tại các trường học trên địa bàn. Từ cách nhận biết từng loại chiêng, phân biệt hệ thống thang âm đến kỹ thuật chỉnh âm, tất cả đều được ông truyền lại một cách tận tình.

Trong số những học trò trưởng thành từ sự chỉ bảo của ông có nghệ nhân Ksor Kok. Từ nhỏ, Ksor Kok đã theo thầy rong ruổi khắp các buôn làng để học nghề và tích lũy kinh nghiệm thực tế. Điều mà ông học được không chỉ là kỹ thuật chỉnh chiêng mà còn là ý thức gìn giữ di sản văn hóa của dân tộc mình.

Đến nay, Ksor Kok đã trở thành nghệ nhân có uy tín trong cộng đồng và tiếp tục truyền dạy lại cho thế hệ trẻ. Với ông, đó chính là thành quả đáng tự hào nhất sau nhiều chục năm gắn bó với cồng chiêng.

Theo lãnh đạo Trung tâm Văn hóa - Thông tin và Thể thao xã Phú Túc, Nghệ nhân Ưu tú Nay Phai có đóng góp quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy di sản cồng chiêng ở vùng hạ lưu sông Ba. Không chỉ lưu giữ nhiều hiện vật quý, ông còn góp phần lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống của người Jrai thông qua các hoạt động truyền dạy, nghiên cứu và giới thiệu di sản.

Ngày nay, tiếng chiêng vẫn ngân vang trong căn nhà dài của người nghệ nhân già. Mỗi lần cầm chiếc chiêng lên lắng nghe từng âm thanh, ông vẫn kiên nhẫn tìm lại sự chuẩn xác cho từng nốt ngân. Hơn nửa thế kỷ qua, ông không chỉ gìn giữ những bộ cồng chiêng quý mà còn gìn giữ cả tri thức, ký ức và hồn cốt văn hóa của người Jrai để di sản ấy tiếp tục được trao truyền cho các thế hệ mai sau./.