Bà Vì Thị Xoan, người dành nhiều năm sưu tầm, gìn giữ những kỷ vật của người Thái xưa tại Bản LácNhặt nhạnh những mảnh ký ức
Giữa không gian du lịch ngày càng nhộn nhịp của Bản Lác, gian hàng của bà Vì Thị Xoan có một vẻ khác biệt. Nếu phía ngoài là những sản phẩm phục vụ du khách, thì phía trong lại mở ra một thế giới nhuốm màu thời gian.
Những vật dụng quen thuộc trong đời sống người Thái nhiều năm trước được bà cẩn thận sắp đặt. Có chiếc chõ đồ xôi, những chiếc ấm đồng đã xỉn màu, dụng cụ cân đo, đồ dùng sinh hoạt và những tấm vải thổ cẩm với đường nét hoa văn đã nhuốm màu năm tháng. Mỗi món đồ nằm yên ở đó, nhưng dường như đều có câu chuyện riêng.
Bà Xoan không nhớ chính xác mình bắt đầu sưu tầm đồ cổ từ khi nào. Chỉ biết rằng, qua nhiều năm, hễ nghe tin gia đình nào trong bản còn giữ vật dụng của người xưa, bà lại tìm đến. Có món bà mua lại, có món được người quen gửi gắm. Cứ thế, những đồ vật từng hiện diện trong căn bếp, gian nhà của nhiều thế hệ người Thái lần lượt về với bộ sưu tập của bà.
Điều khiến bà trân trọng nhất không nằm ở tuổi đời hay giá trị vật chất của món đồ. Đó là những dấu vết đời sống còn lưu lại trên từng vật dụng.
Một tấm vải chàm bạc màu có thể gợi lại cả một thời người phụ nữ Thái kiên nhẫn se sợi, dệt vải, nhuộm màu từ những nguyên liệu tự nhiên. Một chiếc chõ đồ xôi gợi nhớ căn bếp của những gia đình quây quần bên nồi cơm nếp. Những chiếc thau, chiếc ấm đồng cũ lại kể câu chuyện về một nếp sinh hoạt từng rất đỗi bình thường nhưng nay ngày càng xa lạ với lớp trẻ.
“Đồ cũ rồi cũng có lúc hỏng, thất lạc hoặc bị bỏ đi. Nếu không giữ lại thì sau này con cháu muốn biết ông bà mình từng dùng những gì cũng khó”, bà Xoan chia sẻ.
Có lẽ chính suy nghĩ giản dị ấy đã khiến người phụ nữ này bền bỉ với công việc tưởng chừng không đem lại nhiều lợi ích trước mắt.
Chiếc ấm đồng gần trăm năm tuổi được bà Vì Thị Xoan gìn giữ như một kỷ vật của người Thái xưaKhông chỉ giữ đồ, còn giữ chuyện
Với bà Xoan, sưu tầm mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng hơn là hiểu được câu chuyện nằm sau mỗi món đồ.
Khi có khách ghé thăm, bà thường dành thời gian giới thiệu về cách sử dụng, nguồn gốc và những nét văn hóa gắn với từng vật dụng. Người nghe có thể biết thêm về cách người Thái xưa chế biến thức ăn, dệt vải, tổ chức cuộc sống gia đình hay gửi gắm quan niệm thẩm mỹ vào những hoa văn trên trang phục.
Bởi thế, gian nhà nhỏ dần trở thành một không gian kể chuyện. Bà Xoan không phải người thuyết minh chuyên nghiệp, cũng chẳng có những bài giới thiệu được chuẩn bị sẵn. Câu chuyện của bà đến từ những gì đã chứng kiến, nghe kể và tích lũy trong suốt nhiều năm.
Có khi khách chỉ dừng lại vì tò mò trước một món đồ cũ, rồi ngồi nghe bà kể chuyện hồi lâu. Có người thích thú với những hoa văn trên tấm thổ cẩm. Cũng có người mua một món đồ mang về làm kỷ niệm. Bà bảo, những lúc ấy bà vui hơn cả chuyện bán được hàng. Bởi với bà, khi một món đồ rời khỏi Bản Lác để đến một nơi khác, điều đi cùng nó không chỉ là vật kỷ niệm. Đó còn là một câu chuyện về người Thái, về bản làng và một cách sống đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Một số món đồ trong bộ sưu tập của bà đã theo chân du khách đến những vùng đất xa xôi, thậm chí sang châu Âu, châu Mỹ. Mỗi lần biết những kỷ vật ấy được người mua trân trọng, bà lại thấy công sức của mình có thêm ý nghĩa.
Bà Vì Thị Xoan giới thiệu tấm vải truyền thống với hoa văn quả trám, một nét đặc trưng trong nghệ thuật dệt thổ cẩm của người TháiGiữ một phần hồn bản
Công việc của bà Xoan không phải lúc nào cũng thuận lợi. Những món đồ xưa vốn không phải sản phẩm dành cho số đông. Người mua cần hiểu giá trị văn hóa phía sau mới sẵn sàng bỏ tiền sở hữu. Nhưng điều đó không khiến bà từ bỏ việc sưu tầm. Với bà, có những thứ không thể đo đếm hoàn toàn bằng tiền.
Một tấm thổ cẩm được làm thủ công qua nhiều công đoạn, một món đồ đã đồng hành với nhiều thế hệ hay một vật dụng gắn với tập quán sinh hoạt của cộng đồng đều mang trong mình giá trị riêng. Khi những người từng biết cách làm, cách sử dụng chúng ngày càng ít đi, bản thân hiện vật cũng trở thành một “chìa khóa” giúp thế hệ sau hình dung về quá khứ.
Ở Bản Lác, bà Xoan không phải người duy nhất có ý thức giữ lại những vật dụng của cha ông. Theo ông Vì Văn Bằng, Trưởng bản Bản Lác, hiện trong bản có gần chục hộ còn lưu giữ nhiều đồ dùng gắn với đời sống và phong tục của người Thái từ hàng chục năm, thậm chí cả trăm năm trước. Những bộ sưu tập nhỏ ấy góp phần làm nên chiều sâu văn hóa cho một điểm du lịch cộng đồng vốn đã quen thuộc với du khách.
Bản Lác hôm nay có nhiều thay đổi. Những ngôi nhà sàn đón khách, các sản phẩm du lịch và dịch vụ ngày càng phong phú. Nhưng trong dòng chảy ấy, những người như bà Xoan vẫn lặng lẽ giữ lại những gì thuộc về ngày hôm qua.
Bà không nói mình đang làm một công việc lớn lao. Với bà, đơn giản là thấy đồ của người xưa còn quý thì cố giữ, thấy khách muốn hiểu thì kể lại, thấy người trẻ tò mò thì giải thích. Có lẽ giá trị của việc bảo tồn văn hóa đôi khi bắt đầu từ những điều bình dị như thế.
Dưới mái nhà sàn ở Bản Lác, “kho báu” của bà Vì Thị Xoan vẫn nằm đó, mang theo màu chàm của thời gian, dấu tay của bao thế hệ và những câu chuyện chưa bao giờ cũ. Trong mỗi món đồ, quá khứ không nằm im. Nó tiếp tục được nhìn thấy, được kể lại và được trao truyền, để hồn xưa của người Thái có thể bước cùng cuộc sống hôm nay./.
