Sức sống của Then dưới mái nhà của nghệ nhân Vãi Văn Tới

Nghệ nhân Vãi Văn Tới sinh năm 1975, lớn lên bên cụ nội - người đã đưa câu Then và tiếng đàn Tính vào tuổi thơ ông. Ngày bé, cậu bé Tới nghe những làn điệu Then được phát trên đài, lẩm nhẩm tự hát theo, rồi tập gảy đàn Tính theo sự chỉ bảo của cụ nội. Những lần theo cụ nội đến các buổi sinh hoạt cộng đồng, các dịp lễ hội càng khiến lời Then, tiếng đàn Tính trở nên gần gũi. Cậu bé Tới cứ nghe rồi nhớ, nhớ rồi tập, tiếng đàn và câu hát dần ở lại trong trí nhớ.

Năm tháng trôi qua, với sự bền bỉ rèn luyện, ông Vãi Văn Tới trở thành một trong những hạt nhân văn nghệ của địa phương. Ông tham gia các chương trình hội diễn, góp tiếng đàn vào những hoạt động văn hóa cộng đồng. Nhưng có lẽ, điều khiến ông vui nhất không nằm ở những lần được đứng biểu diễn trên sân khấu mà ở việc những gì mình học hỏi từ thế hệ trước vẫn đang tiếp tục được trao đi.

Nếu ông Vãi Văn Tới tìm thấy Then bên tiếng đàn của cụ nội thì anh Vãi Văn Huyện, con trai ông lại có những ký ức đầu đời gắn với tiếng hát của cha. Anh Huyện sinh năm 1993,  lớn lên từ những lời ru, những buổi tối nghe cha mở đài, những lần nhìn cha chơi đàn và tiếng Then thấm vào anh như một phần máu thịt từ khi nào không hay.

Khi có điều kiện học tập tại Thái Nguyên, Huyện tiếp tục tìm hiểu và rèn luyện thêm. Năm 2011, anh học đàn Tính hiện đại, làm quen với kỹ thuật bấm nốt để có thể mở rộng khả năng biểu diễn. Bên cạnh những làn điệu Then cổ được cha truyền dạy, anh học thêm các bài Then mới, tham gia các chương trình văn nghệ và những hoạt động văn hóa tại địa phương. Năm 2018, được góp mặt tại Liên hoan hát Then toàn quốc, một dấu mốc cho thấy những bài học bắt đầu từ chính mái nhà của mình đã đưa anh đến với những sân khấu rộng hơn.

Hiện nay, Huyện vẫn dành thời gian tham gia biểu diễn mỗi khi địa phương hoặc các đơn vị mời. Với anh, Then không phải là một việc chỉ thực hành khi có hội diễn. Đó là một phần trong những gì mình đã được cha trao lại và vì thế, đó cũng là điều anh muốn tiếp tục trao cho thế hệ sau.

Tâm nguyện đó của anh được tiếp nối cho con gái - bé Vãi Tuệ Nhi. Sinh năm 2020, cô bé chưa nói sõi tiếng Tày nhưng những giai điệu quen thuộc của dân tộc đã sớm trở thành một phần tuổi thơ. Tuệ Nhi biết một vài làn điệu Then. Mỗi khi bố lấy đàn Tính, cô bé lại mang chiếc chuông nhỏ đứng bên cạnh. Tiếng đàn vừa vang lên, chiếc chuông cũng rung theo nhịp, rồi giọng hát trẻ thơ cất lên. Có lúc quên, Nhi nhìn sang bố để được nhắc lời hát tiếp. Khoảnh khắc ấy mang lại niềm vui đặc biệt cho nghệ nhân Vãi Văn Tới.  Nhìn cô cháu gái làm quen với Then bằng sự tò mò và thích thú của một đứa trẻ, ông xúc động khi thấy văn hóa dân tộc được bảo tồn sống động và trao truyền giữa các thế hệ ngay dưới mái nhà thân yêu của mình. 

Không phải lúc nào Then cũng cần xuất hiện trên sân khấu. Then có thể bắt đầu bằng một tiếng đàn trong căn nhà sàn, bằng một đứa trẻ ngồi cạnh cha, bằng một người ông lặng lẽ nhìn con cháu mình hát lại những giai điệu mà nhiều năm trước ông từng nghe từ thế hệ đi trước. Ba thế hệ trong gia đình ông Vãi Văn Tới đã đến với Then theo những cách khác nhau. Người ông học từ ông nội, người con học từ cha, còn cô cháu gái tiếp nhận Then qua chính những gì đang diễn ra quanh mình mỗi ngày.

Nếu Then chỉ được nhớ đến trong những dịp biểu diễn, nó có thể trở thành một phần của quá khứ. Nhưng khi tiếng đàn vẫn vang lên trong một mái nhà, khi trẻ nhỏ vẫn muốn hát theo cha mẹ, khi những người đi trước còn có người để truyền lại những gì mình biết, thì mạch văn hóa ấy vẫn đang tiếp tục. Và có lẽ, đó là cách tự nhiên nhất để Then đi xa, không chỉ từ sân khấu đến sân khấu, mà từ một mái nhà để trao truyền và gìn giữ qua nhiều thế hệ.