Người kể chuyện gốm Churu bên dòng Đa Nhim

Khi mặt trời vừa nhô lên khỏi đỉnh núi B'num, sân nhà bà Ma Ly lại rộn ràng với những mẻ đất mới. Góc này là đất sét vừa được giã mịn, góc kia là những chiếc nồi, ché, chum nhỏ đang hong nắng, còn phía sau nhà bãi nung lộ thiên phủ đầy củi khô và rơm rạ. Khung cảnh ấy đã trở nên quen thuộc với người dân buôn K'răng Gọ suốt hàng chục năm qua.

Ở tuổi ngoài 70, trong khi nhiều người cùng trang lứa đã nghỉ ngơi bên con cháu, bà Ma Ly vẫn bắt đầu ngày mới bằng công việc quen thuộc: sàng đất, nhào đất rồi tỉ mỉ nặn từng sản phẩm gốm theo đúng phương pháp mà Tổ tiên người Churu truyền lại.

Bà kể rằng mình không nhớ chính xác bắt đầu học nghề từ khi nào. Chỉ biết từ khoảng 12 tuổi, bà đã theo mẹ và bà ngoại đi đào đất, giã đất, nặn những chiếc bát, chiếc nồi đầu tiên. Từ những buổi học nghề giản dị ấy, ngọn lửa yêu nghề cứ âm thầm lớn lên, theo bà suốt hơn nửa thế kỷ.

Ngày trước, gần như gia đình nào ở K'răng Gọ cũng biết làm gốm. Những chiếc nồi đất, ché đựng nước, chum muối hay bếp lửa đều do chính người trong buôn tạo nên. Thế nhưng cùng với sự phát triển của đời sống hiện đại, đồ nhôm, inox, nhựa dần thay thế đồ gốm truyền thống. Nhiều người bỏ nghề để chuyển sang trồng rau màu hoặc làm các công việc khác. Đến nay, trong buôn chỉ còn rất ít nghệ nhân gắn bó với nghề và bà Ma Ly là một trong những người hiếm hoi đó.

Điều tạo nên giá trị đặc biệt của gốm Churu chính là kỹ thuật chế tác hoàn toàn thủ công. Khác với nhiều làng gốm nổi tiếng trong cả nước, người Churu không sử dụng bàn xoay, cũng không có khuôn định hình. Mỗi sản phẩm được tạo nên hoàn toàn bằng đôi bàn tay của người thợ.

Sau khi lấy đất từ những vùng đất phù hợp, bà đem phơi, giã thành bột mịn rồi hòa nước để tạo thành từng khối đất dẻo. Công đoạn tưởng chừng đơn giản ấy lại quyết định chất lượng của cả sản phẩm. Đất phải đủ dẻo, đủ mịn và không lẫn tạp chất thì khi nung mới không bị nứt vỡ.

Từ khối đất vô tri, bà nhẹ nhàng vuốt, nắn từng chút một. Đôi bàn tay không ngừng di chuyển quanh sản phẩm, vừa xoay vừa miết để tạo hình. Không có chiếc bình nào giống chiếc bình nào, không có chiếc nồi nào hoàn toàn trùng khít với chiếc nồi khác. Chính sự khác biệt ấy làm nên vẻ đẹp mộc mạc và độc bản của gốm Churu.

Sau khi tạo hình, sản phẩm được phơi khô tự nhiên rồi nung ngoài trời bằng củi, rơm và lá khô. Gốm không tráng men, không phủ màu, giữ nguyên sắc nâu đỏ của đất cùng những vệt khói loang tự nhiên. Mỗi sản phẩm đều mang dấu ấn của đất, của lửa và của bàn tay người nghệ nhân.

Với bà Ma Ly, làm gốm không đơn thuần là tạo ra một vật dụng sinh hoạt. Trong từng chiếc ché, chiếc nồi đều chứa đựng câu chuyện về đời sống, tín ngưỡng và tri thức tộc người Churu. Nhiều sản phẩm từng gắn bó với các nghi lễ truyền thống, lễ cưới, lễ cúng thần linh hay sinh hoạt hằng ngày của đồng bào. Bởi vậy, giữ nghề cũng chính là gìn giữ ký ức văn hóa của cộng đồng.

Điều khiến bà trăn trở nhất không phải là đầu ra của sản phẩm mà là người kế tục. Nếu lớp trẻ không còn biết nặn gốm, không còn hiểu giá trị của nghề thì chỉ một vài chục năm nữa, những kỹ thuật cổ truyền có nguy cơ chỉ còn trong ký ức. Bởi vậy, nhiều năm nay, căn nhà nhỏ của bà luôn mở cửa đón khách. Bất cứ ai muốn tìm hiểu nghề gốm đều được bà tận tình hướng dẫn. Từ trẻ em trong buôn, học sinh, sinh viên đến khách du lịch trong và ngoài nước đều có thể ngồi bên bà để tự tay nặn một chiếc chén nhỏ hay chiếc bình đất giản dị.

Trong những giờ học đặc biệt ấy, bà không chỉ dạy cách nặn đất mà còn kể về lịch sử của buôn K'răng Gọ, về những phong tục của người Churu và ý nghĩa của từng sản phẩm gốm trong đời sống cộng đồng.

Niềm vui lớn nhất của bà là thấy các con, các cháu đã bắt đầu biết cầm đất, biết nặn những sản phẩm đầu tiên. Dẫu chưa ai theo nghề chuyên nghiệp, nhưng việc thế hệ trẻ còn quan tâm đã tiếp thêm cho bà niềm tin rằng ngọn lửa nghề sẽ chưa tắt.

Những năm gần đây, cùng với định hướng phát triển du lịch cộng đồng ở Quảng Lập, nghề gốm Churu cũng có thêm cơ hội hồi sinh. Du khách tìm đến K'răng Gọ không chỉ để mua những món quà lưu niệm mà còn để trải nghiệm quy trình làm gốm thủ công, khám phá nét văn hóa độc đáo của đồng bào Churu. Chính những nghệ nhân như bà Ma Ly đang trở thành "đại sứ văn hóa", góp phần đưa bản sắc dân tộc đến gần hơn với du khách trong và ngoài nước.

Chiều xuống trên buôn K'răng Gọ, khói từ bãi nung gốm lại bảng lảng bay lên. Trước hiên nhà, những chiếc nồi đất, chum nhỏ, ly, chén, ống điếu được xếp ngay ngắn chờ người tới mua. Dưới ánh nắng cuối ngày, màu đất nâu trầm càng trở nên ấm áp như lưu giữ hơi thở của núi rừng.

Đôi bàn tay của bà Ma Ly giờ đã hằn nhiều nếp nhăn, nhưng vẫn đều đặn vuốt từng thớ đất như cách bà đã làm suốt gần sáu mươi năm qua. Giữa nhịp sống hiện đại, người phụ nữ Churu ấy vẫn lặng lẽ giữ cho ngọn lửa nghề gốm truyền thống cháy âm ỉ. Và cũng chính từ ngọn lửa bền bỉ ấy, một phần hồn cốt văn hóa của dân tộc Churu tiếp tục được gìn giữ, trao truyền qua từng thế hệ./.