Người lưu giữ hương trầm nơi làng Mường ven đô

Ở tuổi 75, khi nhiều người đã chọn cuộc sống an nhàn, bà Lưu vẫn giữ nhịp sinh hoạt đều đặn: sáng ra nương, trưa về làm trầm, chiều lại tất bật với việc nhà. Trong căn nhà nhỏ thoảng mùi hương trầm dịu nhẹ, đôi bàn tay đã chai sạn theo năm tháng vẫn kiên nhẫn với từng công đoạn. Từ lựa chọn nguyên liệu, nghiền bột, phối trộn đến tạo hình và phơi sấy, tất cả đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm tích lũy qua thời gian.

Sinh ra trong một gia đình người Mường thuần nông, tuổi thơ của bà gắn liền với nương rẫy và rừng núi. Qúa trình đó đã giúp bà học được cách sống hài hòa với thiên nhiên, biết quý trọng từng sản vật của rừng. Với bà, làm trầm hương không chỉ là nghề, mà còn là ký ức, là mùi hương gợi nhắc về Tổ tiên và những giá trị truyền thống.

Ban đầu, việc làm trầm chỉ mang tính nhỏ lẻ trong gia đình. Nhưng theo thời gian, nhận thấy nhu cầu thị trường tăng lên, bà Lưu bắt đầu nghĩ đến việc mở rộng sản xuất. Điều đáng quý là bà không giữ nghề cho riêng mình. Từ những buổi trò chuyện giản dị, bà hướng dẫn từng người trong thôn cách làm trầm, từ những thao tác đơn giản đến những công đoạn đòi hỏi sự khéo léo.

Không có lớp học bài bản, không giáo trình cụ thể, bà truyền nghề bằng chính trải nghiệm của mình. Người biết trước chỉ lại cho người biết sau. Cứ như vậy, từ vài hộ ban đầu, nghề làm trầm ở Đồng Dâu dần lan rộng. Những người trước đây chỉ trông vào nương rẫy nay có thêm việc làm. Phụ nữ lớn tuổi, người nhàn rỗi trong thôn cũng có thể tham gia, góp phần cải thiện thu nhập mà không phải rời quê.

Anh Lê Đinh Sơn, một người dân trong thôn chia sẻ: nếu không có bà Lưu hướng dẫn, nhiều người khó có thể tiếp cận và duy trì nghề. Với bà con, bà Lưu không chỉ là một người thợ giỏi mà còn là người “giữ lửa”, kết nối mọi người cùng làm, cùng phát triển.

Điểm đặc biệt trong cách làm của bà Lưu là sự kết hợp giữa nghề thủ công và kinh tế nông - lâm. Bên cạnh làm trầm, bà vẫn duy trì trồng rừng, làm nương như một phần không thể tách rời. Theo bà, rừng không chỉ cung cấp nguyên liệu mà còn là nguồn sống lâu dài. Việc trồng rừng giúp giữ đất, giữ nước, đồng thời tạo nguồn thu bền vững cho tương lai.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực lên tài nguyên thiên nhiên ngày càng lớn, cách làm “lấy ngắn nuôi dài” của bà cho thấy một hướng đi thực tế. Không ồn ào, không khẩu hiệu, nhưng hiệu quả và bền bỉ. Đó cũng là tư duy sản xuất mang đậm tính truyền thống, phù hợp với xu hướng phát triển bền vững hiện nay.

Không chỉ dừng lại ở giá trị kinh tế, trầm hương còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Trong đời sống người Việt, đặc biệt ở các cộng đồng dân tộc thiểu số, trầm gắn liền với tín ngưỡng, với không gian tâm linh và các nghi lễ truyền thống. Vì vậy, việc duy trì nghề làm trầm thủ công cũng đồng nghĩa với việc giữ gìn bản sắc văn hóa.

Bà Lưu hiểu điều đó theo cách rất tự nhiên. Bà vẫn kiên định với phương thức sản xuất thủ công, không chạy theo máy móc hay sản xuất đại trà. Với bà Đinh Thị Lưu, mỗi nén trầm không chỉ là sản phẩm mà còn là kết tinh của sự tỉ mỉ, của kinh nghiệm và của sự trân trọng đối với nghề. 

Trong bối cảnh nhiều vùng nông thôn đang đối mặt với tình trạng lao động trẻ rời quê, mô hình kinh tế của bà Lưu mang một ý nghĩa đặc biệt. Khi có việc làm tại chỗ, người dân có thêm lựa chọn để gắn bó với làng. Không chỉ giữ được sinh kế, họ còn giữ được nếp sống, giữ được mối liên kết cộng đồng.

Câu chuyện của bà Lưu cho thấy vai trò của những “hạt nhân cộng đồng” trong phát triển nông thôn. Không cần danh hiệu hay sự ghi nhận ồn ào, những con người như bà vẫn âm thầm tạo ra giá trị. Từ một nghề thủ công nhỏ lẻ, bà góp phần hình thành một mô hình kinh tế hộ gia đình; từ những nén trầm giản dị, bà giữ lại một phần hồn cốt văn hóa.

Hiện nay, trong quá trình mở rộng không gian đô thị của Hà Nội, những vùng ven như Yên Xuân đang đứng trước nhiều cơ hội nhưng cũng không ít thách thức. Việc giữ được nghề, giữ được người và giữ được bản sắc như cách bà Lưu đang làm là nền tảng quan trọng để phát triển bền vững.

Nếu có thêm sự hỗ trợ về kỹ thuật, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường, mô hình trầm hương thủ công ở Đồng Dâu hoàn toàn có thể phát triển xa hơn, trở thành sản phẩm đặc trưng của địa phương. Khi đó, giá trị của nghề không chỉ dừng lại ở sinh kế, mà còn góp phần quảng bá văn hóa, tạo dấu ấn riêng cho vùng đất ven đô.

Bà Đinh Thị Lưu vẫn ngày ngày lặng lẽ với công việc của mình. Không nói nhiều về những gì đã làm, bà chỉ xem đó là trách nhiệm với gia đình, với làng xóm và với nghề. Chính sự bền bỉ và giản dị ấy đã tạo nên giá trị. Từ những nén trầm thủ công nơi góc nhà nhỏ, không chỉ lan tỏa hương thơm mà còn giữ lại ký ức, giữ nghề và giữ người ở lại với quê hương. Trong dòng chảy đổi thay của vùng ven đô, những việc làm âm thầm như của bà Lưu đang góp phần bồi đắp nền tảng văn hóa bền vững cho cộng đồng./.