Tà Đùng, vịnh xanh giữa đại ngàn

Tôi đến Tà Đùng (tỉnh Lâm Đồng) vào một buổi sáng khi trời Tây Nguyên còn hơi sương. Con đường dẫn vào vùng hồ quanh co giữa những sườn núi, lúc khuất sau rừng cây, lúc mở ra trước mắt một khoảng trời rộng. Càng đến gần, cảm giác về một vùng đất đặc biệt càng rõ. Không phải biển, cũng chẳng phải vùng karst ven biển như Hạ Long, nhưng Tà Đùng có một sức quyến rũ rất riêng, mặt nước và núi rừng đan xen, những đảo lớn nhỏ nổi lên giữa lòng hồ, tạo thành một cấu trúc cảnh quan vừa hùng vĩ vừa mềm mại.

Ngày nay, khu vực hồ Tà Đùng thuộc xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng, được hình thành sau khi xã Đắk Som và xã Đắk R’măng của huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông cũ được sắp xếp. Xã Tà Đùng có diện tích tự nhiên hơn 531 km², dân số hơn 24.170 người, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm khoảng 81%.

Sự thay đổi địa giới hành chính không làm mất đi bản sắc văn hoá của cảnh quan. Trái lại, Tà Đùng hôm nay đứng trước một không gian phát triển mới, trong đó tài nguyên thiên nhiên, văn hóa cộng đồng và du lịch có thể được kết nối trong một chiến lược dài hạn.

Điểm đặc biệt nhất của Tà Đùng là hồ nước nằm giữa một vùng núi rừng rộng lớn. Hồ được hình thành trong quá trình tích nước của công trình thủy điện Đồng Nai 3. Theo tài liệu của địa phương cho thấy khi tích nước, mặt hồ có diện tích khoảng 3.620 ha, hình thành khoảng 40 hòn đảo lớn nhỏ. Những đỉnh đồi nhô lên khỏi mặt nước tạo nên cảnh quan mà từ trên cao có thể liên tưởng đến một “Vịnh Hạ Long” giữa cao nguyên.

Nhưng con số chỉ giúp người đọc hình dung; còn đặc biệt đôi mắt mới thực sự hiểu Tà Đùng.

Đứng trên điểm cao nhìn xuống, tôi có cảm giác mặt hồ không phải một khối nước đơn điệu. Mà nó giống một tấm gương khổng lồ được núi rừng cắt thành vô số đường nét. Những đảo xanh nối tiếp nhau, đảo gần, đảo xa; có đảo tròn, đảo dài, có đảo như một chiếc thuyền đang trôi giữa mặt nước. Mỗi góc nhìn lại tạo nên một hình dáng khác.

Đó chính là lý do người ta gọi Tà Đùng là “Vịnh Hạ Long thu nhỏ”. Tuy nhiên, nếu chỉ dùng cách so sánh ấy, vẻ đẹp của Tà Đùng có phần bị thu hẹp. Tà Đùng không phải Hạ Long giữa Tây Nguyên; Tà Đùng là Tà Đùng - một cảnh quan hồ núi đặc trưng của đại ngàn.

Điều làm nên sự khác biệt là không gian, phong cảnh Tây Nguyên.

Nếu Hạ Long được tạo nên bởi những đảo đá vôi dựng đứng trên biển, thì Tà Đùng được bao bọc bởi màu xanh của rừng nhiệt đới, những dãy núi cao và không gian cao nguyên. Ở đây không có vị mặn của biển, không có tiếng sóng lớn. Thay vào đó là tiếng gió đi qua rừng, tiếng chim, tiếng nước và sự tĩnh lặng đặc trưng của vùng núi.

Chính sự tĩnh lặng ấy khiến chuyến đi Tà Đùng mang một cảm giác khác.

Không cần quá nhiều hoạt động, chỉ cần ngồi bên hồ, nhìn mây trôi qua những đỉnh núi, người ta đã có thể cảm nhận được nhịp sống chậm của thiên nhiên.

Một không gian có giá trị đặc biệt của thiên nhiên

Tà Đùng không chỉ có hồ. Phía sau mặt nước là một hệ sinh thái rừng có giá trị đặc biệt. Vườn quốc gia Tà Đùng hiện được quy hoạch với diện tích 20.899,42 ha trong hệ thống quy hoạch bảo tồn thiên nhiên của tỉnh Lâm Đồng giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2050; vị trí trước đây thuộc xã Đắk Som, huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông cũ (nay thuộc xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng).

Những con số về đa dạng sinh học càng cho thấy giá trị của vùng đất này. Hiện nay, khu vực Tà Đùng có khoảng 1.406 loài thực vật bậc cao và 574 loài động vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm cần được bảo vệ. Độ che phủ rừng của vườn quốc gia từng được ghi nhận khoảng 85%.

Vì vậy, nhìn Tà Đùng chỉ như một điểm “check-in” là chưa đủ.

Hồ là phần nổi bật nhất của cảnh quan, nhưng rừng mới là nền tảng sinh thái bảo đảm cho cảnh quan ấy tồn tại.

Rừng giữ nước, bảo vệ đất, điều hòa khí hậu, tạo sinh cảnh cho động vật và duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái. Chính vì vậy, một chuyến du lịch Tà Đùng có ý nghĩa hơn nếu du khách hiểu rằng vẻ đẹp của mặt hồ không thể tách khỏi màu xanh của rừng.

Và tôi đặc biệt ấn tượng với cách cảnh quan ở đây chuyển đổi theo thời tiết. Khi nắng lên, mặt hồ phản chiếu bầu trời, những đảo xanh nổi bật giữa nền nước. Khi mây kéo về, Tà Đùng khoác một vẻ trầm mặc, núi rừng chìm trong sương. Đến lúc chiều xuống, ánh sáng đổi màu, mặt hồ như mở rộng thêm.

Thiên nhiên không lặp lại chính mình.

Và có lẽ đó là một trong những lý do khiến người ta có thể đến Tà Đùng nhiều lần mà vẫn tìm thấy một vẻ đẹp khác.

Từ thắng cảnh đến sinh kế cộng đồng

Có thể nói, giá trị lớn nhất của Tà Đùng không nằm ở việc thu hút càng nhiều du khách càng tốt, mà ở khả năng biến tài nguyên cảnh quan thành nguồn lực phát triển nhưng không làm suy giảm tài nguyên.

Đây là bài toán không đơn giản.

Du lịch phát triển sẽ tạo việc làm, tăng thu nhập, thúc đẩy dịch vụ lưu trú, vận tải, ẩm thực, sản phẩm địa phương. Nhưng nếu phát triển thiếu kiểm soát, rác thải, tiếng ồn, xây dựng tự phát và áp lực lên hệ sinh thái có thể làm tổn thương chính cảnh quan tạo nên sức hấp dẫn của Tà Đùng.

Vì vậy, hướng đi phù hợp cần đặt bảo tồn làm nền tảng, cộng đồng làm chủ thể và du lịch sinh thái làm phương thức khai thác.

Điều này càng có ý nghĩa bởi xã Tà Đùng hiện có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Văn hóa cộng đồng, ẩm thực, nghề thủ công, lễ hội, tri thức bản địa và cách ứng xử với rừng có thể trở thành những giá trị bổ sung cho cảnh quan.

Một du khách đến Tà Đùng không chỉ nên được ngắm hồ từ trên cao. Họ có thể đi thuyền khám phá mặt hồ; tìm hiểu hệ sinh thái rừng; trải nghiệm đời sống cộng đồng; thưởng thức sản vật địa phương; nghe những câu chuyện về vùng đất; nghỉ trong những cơ sở lưu trú phù hợp với cảnh quan.

Khi ấy, một chuyến đi không chỉ tạo doanh thu cho dịch vụ du lịch, đặc biệt còn tạo thu nhập cho người dân địa phương.

Đó là mô hình mà nhiều khu bảo tồn và công viên địa chất trên thế giới đang hướng tới. UNESCO cũng xác định các Công viên địa chất toàn cầu phải kết hợp bảo tồn, giáo dục và phát triển bền vững, với sự tham gia của cộng đồng địa phương.

Tà Đùng nằm trong không gian của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, được UNESCO ghi danh năm 2020. Công viên địa chất này có lịch sử địa chất rất lâu dài, với các dấu tích địa chất từ khoảng 200-165 triệu năm trước và những đặc điểm nổi bật được hình thành qua các hoạt động núi lửa, phong hóa và biến đổi địa chất.

Điều đó làm cho chuyến đi Tà Đùng không chỉ là hành trình thưởng ngoạn. Và đó còn là hành trình đọc một phần lịch sử của Trái đất.

Tà Đùng và câu chuyện của sự hồi sinh

Có một nghịch lý thú vị ở Tà Đùng, đó là cảnh quan hồ hiện nay gắn với quá trình tích nước phục vụ thủy điện, nhưng chính sự biến đổi địa hình ấy lại tạo nên một cảnh quan mới có giá trị du lịch đặc biệt.

Những đỉnh đồi trở thành đảo. Những thung lũng trở thành mặt hồ. Những đường nét địa hình vốn nằm trong lòng đất và giữa các sườn núi nay được nhìn thấy từ một góc độ khác.

Thiên nhiên và con người, trong trường hợp này, đã cùng tạo nên một diện mạo mới của vùng đất.

Nhưng điều đó cũng đặt ra trách nhiệm, đó là khi khai thác một cảnh quan được hình thành từ sự biến đổi của môi trường, con người phải có trách nhiệm gìn giữ những giá trị còn lại, đặc biệt là rừng và đa dạng sinh học.

Từ điểm nhìn ấy, Tà Đùng không chỉ là một điểm đến để chụp ảnh.

Nó là bài học về mối quan hệ giữa phát triển và bảo tồn.

Một vùng đất chỉ thực sự phát triển bền vững khi cảnh quan còn đẹp sau nhiều năm, rừng còn xanh, nguồn nước còn được bảo vệ và người dân địa phương có thêm sinh kế từ chính những giá trị mà thiên nhiên ban tặng.

Rời Tà Đùng, mang theo màu xanh

Buổi chiều, tôi rời điểm nhìn xuống hồ. Mặt trời đã nghiêng về phía núi. Những hòn đảo dần chuyển thành những mảng xanh sẫm trên nền nước. Xa hơn, những dãy núi nối nhau, khiến đường chân trời như kéo dài vô tận.

Tà Đùng lúc ấy không còn giống một bức ảnh du lịch.

Nó giống một bức tranh sống.

Một bức tranh mà màu xanh của rừng là nền, màu xanh của hồ là mặt gương, những hòn đảo là điểm nhấn và bầu trời là khoảng không vô tận phía trên.

Tôi hiểu vì sao người ta gọi nơi đây là “Vịnh Hạ Long thu nhỏ” của Tây Nguyên. Nhưng sau chuyến đi, tôi lại thích gọi Tà Đùng bằng một cách khác, đó là “vịnh xanh giữa đại ngàn”.

Bởi tên gọi ấy không đặt Tà Đùng dưới bóng của một danh thắng khác. Nó trả lại cho vùng đất này bản sắc riêng, đó là một hồ nước rộng giữa núi rừng, một hệ sinh thái giàu sức sống, một không gian văn hóa đa dạng và một điểm đến đang đứng trước cơ hội phát triển mới.

Trong tương lai, nếu được quy hoạch bài bản, kiểm soát sức chứa du lịch, bảo vệ rừng, quản lý mặt nước, phát triển du lịch cộng đồng và để người dân địa phương tham gia sâu vào chuỗi giá trị, Tà Đùng có thể trở thành một điểm nhấn quan trọng trên bản đồ du lịch xanh của tỉnh Lâm Đồng.

Bởi điều du khách tìm kiếm ở một vùng đất đẹp không chỉ là một bức ảnh.

Họ tìm kiếm một trải nghiệm có ý nghĩa.

Và Tà Đùng có đủ điều kiện để trao cho họ trải nghiệm ấy: được đứng giữa núi rừng, nhìn những hòn đảo xanh nổi lên trên mặt hồ, nghe gió đi qua đại ngàn và nhận ra rằng, giữa cuộc sống ngày càng vội vã, vẫn còn những nơi khiến con người muốn chậm lại và để suy ngẫm, cảm nhận.

Tà Đùng đẹp không chỉ bởi hồ nước và những hòn đảo. Mà Tà Đùng đẹp bởi sự hòa quyện giữa nước, rừng, núi, con người và thời gian, một vẻ đẹp cần được khám phá bằng đôi mắt, cảm nhận bằng trái tim, một tình yêu hoà quyện cảnh sắc thiên nhiên và gìn giữ bằng trách nhiệm.../.