Tung tung Da dá - Điệu múa của niềm tin và khát vọng

Nói đến múa Cơ-tu thường là nói đến hai điệu Tung tung Da dá (là điệu múa truyền thống mang ý nghĩa linh thiêng, mang tính cộng đồng của đồng bào dân tộc Cơ-tu). Một bên là những chuyển động khỏe khoắn của đàn ông, một bên là sự mềm mại của phụ nữ. Nhưng điều thú vị nằm ở chỗ đây không phải những điệu múa dành riêng cho một nhóm nghệ nhân. Trong ngày hội, từ người già đến trẻ nhỏ, nam hay nữ, người trong làng hay khách phương xa đều có thể nhập vào vòng múa. Không cần một sân khấu được dựng sẵn, bởi chính không gian của làng đã trở thành sân khấu; không cần trang phục biểu diễn, bởi bộ trang phục đẹp nhất của mỗi người đã là trang phục của ngày hội.

Tung tung mang theo khí chất của những người đàn ông miền sơn cước. Tiếng trống và chiêng tạo nên nhịp điệu mạnh, những bước chân chắc và thấp, gần như không tách khỏi mặt đất. Người múa có thể cầm khiên, giáo hoặc kiếm; đôi tay chuyển động dứt khoát, thân người giữ thế vững vàng. Nhìn từ xa, cả vòng nam giới giống như một dòng chuyển động khỏe khoắn đang cuộn quanh tâm lễ hội.

Những động tác ấy không phải ngẫu nhiên. Chúng gợi lại cuộc sống của người trai làng: vào rừng, săn thú, bảo vệ bản làng, đối mặt với những bất trắc của núi rừng. Vì thế, trong tơntúng có cả sức mạnh thể chất lẫn tinh thần của cộng đồng. Đó là sự can đảm, nhanh nhẹn, khả năng ứng phó trước hiểm nguy và ý thức bảo vệ nơi mình sinh sống. Nhưng tơntúng không chỉ nói về những gian nan. Sau một chuyến săn thành công, tiếng chiêng vang lên cũng là lúc niềm vui được chia sẻ. Những bước chân từng trải qua đường rừng, dốc núi lại trở thành những bước nhảy trong ngày hội. Qua đó, thế hệ trẻ cũng học cách tiếp nhận ký ức của cộng đồng. Một điệu múa, theo nghĩa ấy, trở thành một cách truyền nghề, truyền nếp sống và truyền cả tinh thần của cha ông.

Đối lập mà hòa quyện với tơntúng là Da dá, điệu múa mang vẻ đẹp mềm mại của người phụ nữ Cơ-tu. Những bước chân vẫn sát mặt đất nhưng nhẹ hơn, thân người giữ độ thẳng, đôi tay từ ngang vai nâng dần lên cao. Bàn tay xòe mở hướng về phía trời tạo nên một hình ảnh rất giàu sức gợi: con người đứng giữa đất và trời, đôi chân neo vào mặt đất nhưng đôi tay vươn về thế giới phía trên. Có lẽ chính động tác ấy khiến dadăq mang màu sắc tâm linh đặc biệt. Từ xa xưa, con người từng nâng những lễ vật như xôi, thịt, hoa trái để dâng lên các đấng mà họ tin là đang chi phối cuộc sống của mình. Những động tác đời thường ấy, qua thời gian, được cách điệu và đưa vào vũ điệu. Bởi vậy, đôi tay của người phụ nữ trong dadăq không đơn thuần là một động tác múa. Nó có thể được hiểu như một lời cầu mong: mong trời đất thuận hòa, mùa màng tốt tươi, cuộc sống đủ đầy và bản làng bình yên. Cùng với động tác, trang phục làm cho dadăq trở nên đặc biệt. Những bộ váy thổ cẩm với hoa văn nhiều màu, những chuỗi cườm trước ngực và đồ trang sức truyền thống khiến mỗi chuyển động của người múa trở thành một mảng màu sống động. Cái đẹp ở đây không chỉ nằm trên cơ thể người phụ nữ mà còn nằm trong chính bàn tay của những thế hệ đã dệt nên hoa văn, gìn giữ trang phục và trao truyền thẩm mỹ của dân tộc mình.

Bởi thế, múa Cơ-tu không thể chỉ nhìn bằng con mắt của một nghệ thuật trình diễn. Trong những bước chân ấy có đời sống lao động, có ký ức săn bắt, có tình yêu nam nữ, có niềm vui hội làng và có cả cách con người lý giải thế giới xung quanh. Đó là một thứ ngôn ngữ không cần lời: đàn ông kể câu chuyện về sức mạnh và sự bảo vệ; phụ nữ kể câu chuyện về vẻ đẹp, sự sinh sôi và những ước vọng gửi lên trời. Điều đặc biệt hơn cả là vũ điệu ấy vẫn được trao truyền một cách tự nhiên. Trẻ em lớn lên giữa tiếng chiêng, tiếng trống và những vòng người chuyển động. Khi đủ biết chạy, biết nhảy, các em đã có thể bắt đầu học những bước múa đầu tiên từ mẹ, từ chị, từ anh, từ chính tình yêu văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Có thể nói, sức sống của múa Cơ-tu nằm ở chính sự giản dị ấy. Những điệu múa truyền thống không tách khỏi cuộc đời để trở thành một thứ nghệ thuật xa lạ. Trái lại, những tinh túy ấy được chắt lọc từ đất, rừng, mùa màng, săn bắt, tình yêu, niềm vui và niềm tin của con người rồi đưa tất cả vào một vòng chuyển động. Đôi chân bám đất, đôi tay hướng trời, giữa hai chiều ấy, người Cơ-tu tìm thấy cách kể câu chuyện của mình, gìn giữ ký ức cộng đồng và trao lại cho thế hệ sau bản sắc của một dân tộc sinh sống lâu đời trên dãy Trường Sơn hùng vĩ./.