Vai trò của Chương trình mục tiêu quốc gia trong giảm thiểu tảo hôn

Sự can thiệp từ Chương trình Mục tiêu quốc gia 1719

Do nhiều nguyên nhân nên một số dân tộc thiểu số ở nước ta vẫn còn tồn tại tập tục tảo hôn. Theo kết quả Điều tra thu thập thông tin 53 dân tộc thiểu số lần thứ III năm 2024, tỷ lệ tảo hôn của người dân tộc thiểu số năm 2023 là 14,5%, giảm 7,4% so với năm 2018, qua đó góp phần thực hiện mục tiêu “giảm bình quân 2-3%/năm số cặp tảo hôn” trong Đề án Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng dân tộc thiểu số giai đoạn 2015-2025 theo Quyết định số 498/QĐ-TTg ngày 14/4/2015 của Thủ tướng Chính phủ. Trong đó, dân tộc Mông có tỷ lệ tảo hôn cao nhất với 35,8%. Một số dân tộc có tỷ lệ tảo hôn thấp như: Hoa, Churu… song cũng ở mức gần 3%.

Tảo hôn là vấn đề đáng quan ngại đối với người dân tộc thiểu số, nó ảnh hưởng đến chuẩn mực, quyền con người, đe dọa cuộc sống hiện tại và tương lai của trẻ em gái và phụ nữ, khiến họ mất quyền tự định đoạt cuộc sống, cơ hội học tập, dễ bị bạo hành, phân biệt đối xử và bị lạm dụng… Bởi vậy, giảm thiểu tảo hôn phải trở thành một thước đo về chất lượng phát triển. Đằng sau mỗi trường hợp được ngăn ngừa là cơ hội để một người trẻ tiếp tục học tập, chuẩn bị nghề nghiệp, xây dựng gia đình có trách nhiệm và chăm sóc tốt hơn cho thế hệ tiếp theo. Ở phạm vi quốc gia, giảm thiểu tảo hôn là yêu cầu cấp thiết, là một trong những giải pháp góp phần giảm nghèo, thúc đẩy bình đẳng giới và quyền con người cũng như duy trì sự bền vững của phát triển kinh tế - xã hội cho cộng đồng các dân tộc thiểu số và quốc gia nhằm đạt được mục tiêu “không ai bị bỏ lại phía sau”.

Với những ý nghĩa sâu xa đó, nhằm cải thiện tình hình, giai đoạn 2021-2025, Tiểu dự án 2 trong Dự án 9 thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Chương trình MTQG 1719) đã bố trí nguồn lực để cung cấp 1.234.604 tài liệu; tổ chức 10.736 hội nghị lồng ghép, hội thảo, tọa đàm, giao lưu văn hóa để tuyên truyền hạn chế tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống của các dân tộc còn gặp nhiều khó khăn, dân tộc có khó khăn đặc thù và trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; tổ chức 2.351 hội thi tìm hiểu pháp luật về hôn nhân, về tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống; tổ chức 932 lớp bồi dưỡng, nâng cao năng lực về chuyên môn, nghiệp vụ cho cán bộ, công chức làm công tác dân tộc, đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên với 721.493 lượt người tham gia; nhân rộng 1.989 mô hình nhằm thay đổi hành vi, khả năng tiếp cận thông tin và huy động sự tham gia của cộng đồng thực hiện ngăn ngừa, giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống...

Những con số trên cho thấy nguồn lực của Chương trình MTQG 1719 và sự vào cuộc tích cực của các cấp, các ngành và toàn xã hội trong việc đưa kiến thức pháp luật, thông tin về hôn nhân gia đình đến cộng đồng các dân tộc thiểu số. Từ đó, từng bước hình thành mạng lưới tuyên truyền, vận động, tạo nền tảng cho những can thiệp sâu hơn trong giai đoạn tiếp theo.

Tiếp tục kéo giảm tảo hôn bằng nguồn lực Chương trình Mục tiêu quốc gia 417

Tảo hôn trong đồng bào dân tộc thiểu số tuy đã giảm thiểu với tốc độ đáp ứng yêu cầu đặt ra, nhưng vẫn đang tồn tại dai dẳng. Do đó, giải quyết vấn đề này tiếp tục được đề cập trong Hợp phần 2: Các nội dung đặc thù phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030 (Chương trình MTQG 417), cụ thể là tại nội dung 3 trong Nội dung thành phần 03 - Phát triển nguồn nhân lực vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Theo hướng dẫn thực hiện các nội dung thuộc phạm vi quản lý của Bộ Y tế trong Chương trình MTQG 417, các đối tượng can thiệp được xác định gồm: Nhóm vị thành niên, thanh niên là người dân tộc thiểu số thuộc các dân tộc còn gặp nhiều khó khăn, có khó khăn đặc thù; Nhóm phụ nữ và nam giới người dân tộc thiểu số thuộc các dân tộc còn gặp nhiều khó khăn, có khó khăn đặc thù tảo hôn, kết hôn cận huyết thống; Lãnh đạo cấp ủy, chính quyền, các tổ chức chính trị - xã hội các cấp trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; Người có uy tín trong cộng đồng các dân tộc thiểu số; Các bậc cha mẹ và học sinh thuộc trường phổ thông dân tộc nội trú.

Các nhóm đối tượng này sẽ được truyền thông để nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi. Trong đó, lãnh đạo các cấp chính quyền, tổ chức chính trị xã hội và Người có uy tín trong cộng đồng sẽ được cung cấp thường xuyên, đầy đủ các thông tin liên quan đến tảo hôn; thực trạng, nguyên nhân và hệ lụy của tình trạng này; các giải pháp, biện pháp can thiệp; tình hình triển khai, kết quả giải pháp can thiệp của các chương trình, đề án liên quan, góp phần nâng cao chất lượng dân số tại trung ương và địa phương.

Đối với các đối tượng có liên quan trực tiếp đến tảo hôn như: trẻ vị thành niên, thanh niên; các bậc cha mẹ và học sinh các trường phổ thông dân tộc nội trú; nhóm phụ nữ và nam giới người dân tộc thiểu số thuộc các dân tộc gặp tình trạng tảo hôn; các cặp vợ chồng tảo hôn, sẽ tập trung truyền thông về hệ lụy của tảo hôn đối với cá nhân, gia đình và cộng đồng, tập trung vào những ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản, sức khỏe bà mẹ, trẻ em, kế hoạch hóa gia đình và chất lượng dân số, dinh dưỡng, phát triển thể chất; Hệ lụy đối với phụ nữ và bà mẹ, hệ lụy với trẻ em; một số các hệ lụy khác như thất học, mù chữ, nghèo đói, lạm dụng và bạo lực, sức khỏe tâm thần, bị cô lập và bỏ rơi.

Bên cạnh đó, các lớp tập huấn; các hội nghị, hội thảo chia sẻ kinh nghiệm; các đoàn giao lưu học hỏi sẽ được tổ chức tại các địa phương tiêu biểu; Các hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật về hôn nhân và gia đình, về tảo hôn sẽ được tiến hành sâu rộng, đồng thời đẩy mạnh các hoạt động kiểm tra, giám sát, đánh giá thực thi quy định của pháp luật; Tổ chức các hoạt động nghiên cứu, khảo sát đầu vào để thu thập thông tin về thực trạng tảo hôn tại địa bàn triển khai; nhận thức và kỹ năng của cán bộ quản lý, cán bộ truyền thông, định kỳ sơ kết, tổng kết đánh giá kết quả triển khai thực hiện các hoạt động dự án tại các cấp.

Song song với các hoạt động tuyên truyền, Chương trình MTQG 417 sẽ xây dựng các mô hình hoạt động về chăm sóc sức khỏe sinh sản, sức khỏe bà mẹ, trẻ em, dân số - kế hoạch hóa gia đình, dinh dưỡng, phát triển thể chất nhằm giảm tình trạng tảo hôn, góp phần nâng cao chất lượng dân số. 

Ngăn ngừa một cuộc tảo hôn là giữ thêm một cơ hội học tập, một lựa chọn nghề nghiệp và một tương lai gia đình tốt đẹp hơn, bảo vệ sức khỏe của thế hệ sau. Khi những mục tiêu đó trở thành trách nhiệm thường xuyên của gia đình, cộng đồng và chính quyền, lại được triển khai bằng nguồn lực của Chương trình MTQG 1719 trước đây và Chương trình MTQG 417 hiện nay sẽ góp phần hiện thực hóa mục tiêu trong Nghị quyết số 10/NQ-CP ngày 28/01/2022 của Chính phủ ban hành Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045, đó là: “Xóa bỏ dần các phong tục tập quán lạc hậu...” và Chiến lược Phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030 theo Quyết định số 2238/QĐ-TTg ngày 30/12/2021 của Thủ tướng Chính phủ: “Xây dựng gia đình Việt Nam no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, là hạt nhân, tế bào lành mạnh của xã hội, tổ ấm của mỗi người; là nơi nuôi dưỡng, bồi đắp nhân cách, lối sống tôn trọng đạo lý truyền thống tốt đẹp của dân tộc; phát huy, nhân rộng các giá trị tốt đẹp góp phần thúc đẩy phát triển bền vững đất nước”.

Thực tế cho thấy, Chương trình MTQG 1719 đã tạo cơ sở để triển khai những hoạt động trực tiếp, đồng thời cải thiện điều kiện kinh tế - xã hội và nâng cao nhận thức cộng đồng về giảm thiểu tảo hôn. Trên cơ sở đó, Chương trình MTQG 417 sẽ mở ra cơ hội kết nối mục tiêu giảm thiểu tảo hôn với giảm nghèo bền vững, phát triển nông thôn, nâng cao chất lượng giáo dục và mở rộng cơ hội phát triển cho thanh thiếu niên người dân tộc thiểu số.