Về quê mẹ, về với yêu thương

Có những ca khúc không cần một câu chuyện lớn lao vẫn có thể chạm vào trái tim, ký ức của người nghe. “Em có bằng lòng về quê mẹ cùng anh” của nhạc sĩ Nguyễn Văn Mạnh thuộc về những ca khúc như vậy. Tác phẩm được giới thiệu trong dòng nhạc quê hương, trữ tình dân gian, gắn với không gian văn hóa Hà Tĩnh và âm hưởng dân ca xứ Nghệ.

Đặc biệt, điều làm nên sức gợi của ca khúc trước hết nằm ở cách tác giả đặt tình yêu đôi lứa trong mối quan hệ với quê hương. Người con trai không chỉ nói với người mình yêu về một cuộc hẹn hò, mà mời người ấy bước vào thế giới đã nuôi dưỡng mình, đó là quê mẹ, câu hát của mẹ, chợ quê, những sản vật thân thuộc và cả một miền đất nhiều nắng và gió.

Ở đó, “về quê” không còn đơn giản là một chuyển động địa lý. Và có lẽ đó là một cuộc trở về với cội nguồn.

Một lời mời, nhiều tầng ý nghĩa

Câu hỏi “em có bằng lòng” tạo nên trục cảm xúc của tác phẩm. Đó không phải câu hỏi mang tính ép buộc, càng không phải lời khẳng định một chiều. Và nó chứa đựng sự chờ đợi một lời đồng thuận.

Nhưng đồng thuận ở đây có ý nghĩa sâu hơn việc chấp nhận một cuộc hẹn. Khi người con trai mời người yêu về quê mẹ, anh đồng thời mời cô bước vào phần sâu kín nhất của đời mình, đó là nơi có gia đình, ký ức, tuổi thơ và những giá trị đã tạo nên con người anh hôm nay.

Bởi vậy, tình yêu trong ca khúc không được đo bằng những lời hoa mỹ. Nó được đặt trước một phép thử rất đời thường như liệu người mình yêu có thể yêu cả nơi mình sinh ra, hiểu cả những nhọc nhằn của quê mình và cùng mình đi qua những tháng ngày không chỉ có “nước biếc non xanh”?

Đây chính là nét đẹp của tình yêu trưởng thành. Yêu một con người không chỉ là yêu những gì đẹp đẽ ở họ, đồng thời còn là biết trân trọng hoàn cảnh, gia đình và cội nguồn của họ.

Quê mẹ hiện lên từ những điều bình dị

Không gian Hà Tĩnh trong ca khúc không được dựng lên bằng những hình ảnh quá lớn lao. Tác giả lựa chọn những chi tiết gần gũi của đời sống như: chợ quê, hoa trái, chè xanh, câu hò, câu ví… Chính những điều nhỏ bé ấy tạo nên một thứ địa lý tâm hồn rất riêng.

Câu hò, câu ví không chỉ làm nền cho giai điệu. Đồng thời, nó là ký ức văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Khi lời hát nhắc đến những câu ví của mẹ, hình ảnh người mẹ lập tức trở thành chiếc cầu nối giữa tình yêu cá nhân và tình yêu quê hương.

Mẹ ở đây không chỉ là một nhân vật trong gia đình. Mẹ còn đại diện cho nguồn cội. Mẹ kể chuyện quê bằng lời hát; quê hương được nhớ bằng giọng mẹ; và vì vậy tình yêu quê hương trở thành một phần của tình yêu gia đình.

Có thể nói, đây là một cách biểu đạt giàu tính văn hóa, như: quê hương không tồn tại trừu tượng mà sống trong tiếng nói, món ăn, phiên chợ, phong tục và ký ức của mỗi con người.

Yêu cả một miền đất gian khó

Nếu chỉ có những hình ảnh ngọt ngào, ca khúc có thể trở thành một bức tranh quê hương đơn giản. Nhưng tác giả còn đưa vào đó những hình ảnh về đất đai khô cằn, đồng ruộng thiếu nước, cái nắng khắc nghiệt và cuộc sống lao động nhiều nhọc nhằn.

Đây là điểm làm cho lời mời “về quê” trở nên có chiều sâu. Bởi yêu quê hương không phải chỉ yêu khi quê hương đẹp. Yêu thật sự còn là chấp nhận cả những thiếu thốn, gian nan và những dấu vết của cuộc mưu sinh. Khi người con trai nói về quê mình một cách chân thực, anh không tô son cho nơi chôn nhau cắt rốn. Anh giới thiệu quê hương bằng cả vẻ đẹp lẫn những nhọc nhằn.

Từ đó, tình yêu đôi lứa được nâng lên thành một lời cam kết về sự sẻ chia. Người được mời về quê không chỉ đến để ngắm cảnh, thưởng thức sản vật, đặc biệt còn để hiểu vì sao con người nơi ấy có một tính cách, một lối sống giản dị, mộc mạc, chân thành, sâu sắc, tình nghĩa và một cách yêu thương như vậy.

“Gừng cay muối mặn” và quan niệm về thủy chung

Đại tá, Nhạc sĩ An Hiếu (Trường Đại học Văn hoá Nghệ thuật quân đội, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) từng chia sẻ: Một trong những tầng nghĩa đặc biệt quan tâm của ca khúc là quan niệm về tình nghĩa. Hình ảnh gia vị dân gian và lời hẹn thủy chung đưa tình yêu cá nhân về gần với đạo lý truyền thống.

Trong văn hóa Việt Nam, tình nghĩa vợ chồng thường được hình dung qua những điều giản dị của đời sống như: cùng ăn, cùng làm, cùng chịu khó khăn và cùng giữ lời. Bởi thế, tình yêu trong ca khúc không mang dáng vẻ lãng mạn xa rời thực tế. Nó gắn với quan niệm “thương cho đến trọn”, với lời hẹn vượt qua thử thách và thời gian.

Và đó cũng là lý do tác phẩm có khả năng tạo đồng cảm. Người nghe có thể không cùng quê, không cùng hoàn cảnh, nhưng dễ nhận ra trong đó một câu hỏi quen thuộc của tình yêu: khi đã thương một người, ta có sẵn sàng thương cả những điều làm nên người ấy hay không?

Từ tình yêu cá nhân đến tình yêu quê hương

Giá trị của ca khúc còn nằm ở khả năng kết nối ba vòng tròn tình cảm như: tình yêu đôi lứa - tình yêu gia đình - tình yêu quê hương. Ba giá trị ấy không tách biệt. Người con trai yêu người con gái và muốn đưa cô về gặp quê mẹ. Người con gái nếu đồng ý không chỉ nhận lời yêu một người, đồng thời còn bước vào một không gian văn hóa mới. Còn quê hương trở thành nơi chứng kiến và bảo chứng cho một lời hẹn ước.

Đây cũng là cách văn hóa dân gian thường làm, lấy cái riêng để nói cái chung, lấy câu chuyện của một đôi lứa để nói về những giá trị bền vững của cộng đồng.

Trong quá trình phát triển và hội nhập, khi con người có thể đi xa, sống ở nhiều thành phố và làm việc trong những không gian rất khác nhau, nhu cầu tìm về cội nguồn càng trở nên có ý nghĩa. Vì vậy, một bài hát về quê không chỉ gợi nhớ một địa danh. Đặc biệt, nó đánh thức câu hỏi mỗi người từng có, đó là mình từ đâu đến, ai đã nuôi mình lớn và đâu là nơi mình luôn muốn trở về?

Do vậy, “Em có bằng lòng về quê mẹ cùng anh” vượt khỏi khuôn khổ của một lời tỏ tình. Đồng thời, đó là lời mời trở về với những giá trị căn bản của đời sống như: tình mẹ, tình yêu, tình quê, sự thủy chung và lòng biết ơn cội nguồn.

Có thể quê mẹ trong bài hát vẫn còn những mùa nắng gắt, những cánh đồng nhọc nhằn và những cuộc mưu sinh chưa hết gian nan. Nhưng chính trong sự chân thật ấy, quê hương trở nên gần gũi. Và cũng chính từ đó, lời mời “về quê” trở thành lời mời đi vào một miền ký ức, nơi con người tìm thấy nhau không phải bằng những điều hào nhoáng, mà bằng sự đồng cảm, sẻ chia, chân tình, tình nghĩa và một lời hẹn muốn đi cùng nhau đến cuối con đường.

Có lẽ, sức sống của một ca khúc quê hương đôi khi bắt đầu giản dị như thế: một người hỏi, một người trả lời; một người mở cánh cửa quê nhà, một người bước vào. Và phía sau câu trả lời ấy là sự lựa chọn sâu sắc nhất của tình yêu: chọn một con người, đồng thời biết trân trọng cội nguồn đã làm nên con người ấy…/.