Bảo tồn di sản văn hóa ở Lạng Sơn - Khi vai trò của người dân được đề cao

Lạng Sơn là vùng đất hiện còn lưu giữ nhiều giá văn hóa truyền thống phong phú, đa dạng của các dân tộc, như: Tày, Nùng, Dao, Mông… được thể hiện qua tiếng nói, trang phục, dân ca, dân vũ, lễ hội, ẩm thực, nghề thủ công và hệ thống tri thức dân gian được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Nhưng di sản văn hoá chỉ thực sự sống khi có con người thực hành. Đây là điểm cần đặc biệt nhấn mạnh trong câu chuyện bảo tồn văn hóa hiện nay. Một làn điệu dân ca có thể được ghi âm, một lễ hội có thể được lập hồ sơ, một bộ trang phục có thể được trưng bày trong bảo tàng; nhưng nếu cộng đồng không còn hát, không còn mặc, không còn thực hành và không còn truyền dạy, di sản sẽ dần trở thành ký ức.

Vì vậy, khơi dậy vai trò của người dân chính là đánh thức sức sống bên trong của di sản văn hoá.

Từ “được bảo tồn” đến “tự mình bảo tồn”

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Sửu, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh chia sẻ: Một thay đổi quan trọng trong tư duy bảo tồn di sản văn hoá là chuyển từ cách tiếp cận coi người dân là đối tượng thụ hưởng sang nhìn nhận họ là chủ thể. Điều này đặc biệt phù hợp với tỉnh Lạng Sơn, nơi nhiều giá trị văn hóa vẫn tồn tại trong cộng đồng. Những người cao tuổi, nghệ nhân, thầy Then, người am hiểu dân ca, những người làm nghề truyền thống hay các thành viên câu lạc bộ văn nghệ dân gian chính là những “kho tư liệu quý giá” của di sản văn hoá.

Họ không chỉ biết một bài hát hay một nghi lễ, mà còn hiểu khi nào nên hát, hát trong hoàn cảnh nào, ý nghĩa của từng nghi thức, nguồn gốc của phong tục và cách trao truyền cho thế hệ sau.

Đó là thứ tri thức mà việc số hóa hay tư liệu hóa có thể lưu giữ một phần, nhưng không thể hoàn toàn thay thế.

Nhận thức này đang được cụ thể hóa trong các chính sách phát triển du lịch của tỉnh Lạng Sơn. Kế hoạch phát triển du lịch cộng đồng đến năm 2030 của tỉnh xác định mục tiêu bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, đồng thời yêu cầu phát triển các đội văn hóa, văn nghệ cộng đồng, đào tạo người dân và tăng cường ứng dụng công nghệ trong hoạt động du lịch.

Điều đó cho thấy bảo tồn văn hóa và phát triển sinh kế không nhất thiết là hai mục tiêu biệt lập.

Ngược lại, nếu người dân thực sự làm chủ quá trình bảo tồn, di sản văn hoá có thể trở thành một nguồn lực kinh tế mà không đánh mất giá trị văn hóa cốt lõi.

Di sản văn hoá đi vào đời sống kinh tế

Điều đặc biệt ở tỉnh Lạng Sơn là quá trình phát huy di sản đang ngày càng gắn với du lịch cộng đồng. Một bản làng có thể trở thành điểm đến không chỉ nhờ cảnh quan, mà còn bởi những giá trị văn hóa được cộng đồng tạo dựng, đó là nhà ở truyền thống, trang phục, tiếng nói, dân ca, lễ hội, ẩm thực, nghề thủ công và lối sống.

Khi du khách đến một bản làng, được nghe một câu hát, thưởng thức món ăn, trải nghiệm làm nghề thủ công, tham gia một hoạt động văn hóa và mua sản phẩm do người dân địa phương làm ra, giá trị của di sản văn hoá bắt đầu được chuyển hóa thành giá trị kinh tế.

Đó là quá trình tạo ra chuỗi giá trị văn hóa.

Theo đó, một làn điệu dân ca có thể tạo ra nhu cầu biểu diễn; một bộ trang phục truyền thống có thể thúc đẩy nghề dệt, thêu; một món ăn địa phương có thể trở thành sản phẩm du lịch; một ngôi nhà truyền thống có thể trở thành homestay; một lễ hội có thể tạo ra dòng khách theo mùa.

Như vậy, một giá trị văn hóa có thể tạo ra nhiều sinh kế khác nhau.

Đây cũng là hướng Lạng Sơn đang thúc đẩy. Kế hoạch phát triển sản phẩm du lịch đến năm 2030 xác định du lịch cộng đồng, du lịch văn hóa, lễ hội, sinh thái, Công viên địa chất và nhiều loại hình trải nghiệm khác là những nhóm sản phẩm trọng tâm.

Đặc biệt, việc Làng văn hóa du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn được Tổ chức UN Tourism công nhận là Làng du lịch tốt nhất năm 2025, cùng với lượng khách đến Lạng Sơn năm 2025 đạt trên 4,4 triệu lượt và tổng thu khoảng 4.501 tỷ đồng, cho thấy tiềm năng ngày càng lớn của hướng phát triển dựa trên tài nguyên văn hóa, cảnh quan và cộng đồng.

Người dân hưởng lợi thì di sản mới có sức sống

Tuy nhiên, biến di sản văn hoá thành nguồn lực phát triển không có nghĩa là thương mại hóa mọi giá trị văn hóa. Đây là ranh giới rất quan trọng.

Nếu cộng đồng chỉ được yêu cầu biểu diễn văn hóa để phục vụ khách du lịch nhưng không được tham gia quyết định sản phẩm, không được hưởng lợi tương xứng và không có quyền kiểm soát cách thức khai thác, nguy cơ “sân khấu hóa” di sản sẽ xuất hiện.

Ngược lại, khi người dân trực tiếp làm homestay, nấu ăn, biểu diễn, hướng dẫn, sản xuất hàng thủ công, bán sản phẩm địa phương và tham gia quản lý điểm đến, họ sẽ có động lực mạnh mẽ hơn để bảo vệ những giá trị làm nên sức hấp dẫn của quê hương.

Nói cách khác, lợi ích kinh tế hợp lý chính là một trong những động lực xã hội quan trọng để bảo tồn văn hóa.

Định hướng của tỉnh Lạng Sơn cũng đang đi theo hướng này. Các chính sách phát triển du lịch cộng đồng giai đoạn 2025-2030 đặt trọng tâm vào việc huy động người dân tham gia, nâng cao kỹ năng, phát triển sinh kế và gắn bảo tồn văn hóa với hoạt động du lịch.

Đây là một cách tiếp cận có ý nghĩa lâu dài, đó là không biến người dân thành diễn viên của một sản phẩm du lịch, mà để họ trở thành người sáng tạo và chủ sở hữu giá trị văn hóa.

Khi văn hóa trở thành lợi thế cạnh tranh

Trong thị trường du lịch ngày càng cạnh tranh, cảnh quan đẹp thôi chưa đủ.

Du khách ngày càng tìm kiếm những trải nghiệm có câu chuyện, có bản sắc văn hoá truyền thống và có tính độc đáo. Chính vì vậy, những gì khó sao chép nhất lại thường là những giá trị gắn với cộng đồng và lịch sử của một vùng đất.

Và tỉnh Lạng Sơn có lợi thế đặc biệt ở điểm này. Theo đó, một câu hát Then không thể tách rời cộng đồng đã thực hành nó. Một món ăn truyền thống không chỉ là công thức chế biến, đặc biệt còn chứa đựng ký ức về vùng đất. Một bộ trang phục không chỉ là sản phẩm may mặc mà mang theo hệ thống biểu tượng văn hóa. Một lễ hội không đơn giản là sự kiện mà phản ánh cách cộng đồng nhìn nhận về thiên nhiên, con người và đời sống.

Chính những yếu tố ấy tạo nên tính khác biệt, yếu tố cốt lõi của lợi thế cạnh tranh trong du lịch văn hóa.

Vì vậy, việc Lạng Sơn được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu vào năm 2025 mở thêm một không gian quan trọng để kết nối di sản địa chất, cảnh quan và văn hóa địa phương trong phát triển du lịch. Tỉnh cũng đang định hướng phát triển các sản phẩm du lịch gắn với Công viên địa chất theo hướng hài hòa giữa kinh tế, bảo vệ môi trường và gìn giữ di sản cho các thế hệ sau.

Để di sản văn hoá không chỉ được trưng bày mà phải được trao truyền

Thách thức lớn nhất của bảo tồn văn hóa trong thời đại hiện nay là khoảng cách thế hệ… Nếu người trẻ không còn muốn học hát Then, Sli, lượn; không biết kỹ thuật làm trang phục; không hiểu ý nghĩa lễ hội; không quan tâm đến nghề truyền thống, thì dù có đầu tư bao nhiêu cho việc phục dựng, di sản văn hoá vẫn khó duy trì lâu dài.

Do đó, khơi dậy vai trò của người dân phải đồng thời là khơi dậy vai trò của thế hệ trẻ.

Đặc biệt, cần tạo ra những không gian để thanh thiếu niên được học, được thực hành và được sáng tạo trên nền tảng văn hóa của chính mình. Công nghệ số có thể trở thành công cụ hữu hiệu: số hóa làn điệu dân gian, xây dựng kho tư liệu, kể chuyện di sản trên mạng xã hội, thiết kế sản phẩm sáng tạo từ họa tiết truyền thống, quảng bá du lịch cộng đồng trên các nền tảng số.

Tỉnh Lạng Sơn đã triển khai các hoạt động sưu tầm, ghi hình tư liệu dân ca, mở lớp truyền dạy, xây dựng và nhân rộng các đội, câu lạc bộ dân ca ở cơ sở trong khuôn khổ các chương trình bảo tồn và phát huy dân ca, dân vũ, dân nhạc gắn với phát triển du lịch bền vững.

Đó là cách để di sản văn hoá không bị đóng khung trong quá khứ mà tiếp tục bước vào đời sống đương đại.

Và việc bảo tồn di sản văn hoá không phải là giữ nguyên một hình thức văn hóa trong trạng thái bất động. Bảo tồn có ý nghĩa nhất là giúp di sản văn hoá tiếp tục được cộng đồng thực hành, trao truyền và sáng tạo trong những điều kiện mới. Với tỉnh Lạng Sơn, khi người dân được trao cơ hội làm chủ di sản, văn hóa có thể tạo ra sinh kế; khi sinh kế được tạo dựng từ văn hóa, người dân càng có động lực gìn giữ văn hóa; và khi cộng đồng cùng hưởng lợi, di sản văn hoá có thêm sức sống để tồn tại qua nhiều thế hệ. Và đó chính là vòng tròn tích cực giữa bảo tồn và phát triển, nơi văn hóa không đứng bên lề kinh tế mà trở thành một trong những nguồn lực nội sinh quan trọng, tạo động lực để tỉnh Lạng Sơn phát triển du lịch theo hướng xanh hơn, bản sắc hơn, độc đáo hơn và bền vững hơn./.