Mạch nguồn văn hóa Tà Ôi được đánh thức qua những mùa Ariêu Piing

Lễ hội Ariêu Piing được tổ chức tại xã Tà Rụt sau nhiều năm gián đoạn, thu hút đông đảo đồng bào Tà Ôi từ các địa bàn trong khu vực tham gia. Không diễn ra thường niên, lễ hội được tổ chức tùy theo điều kiện và sự thống nhất của từng dòng họ, bản làng. Vì vậy, mỗi mùa Ariêu Piing luôn mang ý nghĩa đặc biệt đối với cộng đồng.

Ariêu Piing còn được gọi là lễ nhà mồ, lễ cải táng hay lễ bốc mả. Theo quan niệm truyền thống của người Tà Ôi, người đã khuất tiếp tục tồn tại trong một thế giới riêng. Nghi lễ là dịp cộng đồng đưa hài cốt người thân từ nơi an táng tạm về cải táng tại những ngôi nhà mồ kiên cố, thường gọi là Ân Trạp. Đây là nghi thức thể hiện lòng kính trọng đối với người đã khuất, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, no đủ cho các thế hệ sau.

Điểm đặc biệt của Ariêu Piing nằm ở sự kết hợp giữa nghi lễ tâm linh với các hoạt động văn hóa cộng đồng. Trước ngày lễ hội, các gia đình, dòng họ và bản làng cùng chuẩn bị lễ vật, sửa sang nhà mồ, dựng cây nêu Tar tong, tạc tượng gỗ và hoàn thiện những công việc cần thiết cho nghi lễ.

Những ngôi nhà mồ được trang trí công phu với các hình tượng con người, muông thú, cây cỏ. Mỗi họa tiết, hình khối không chỉ tạo nên diện mạo riêng cho công trình mà còn phản ánh thế giới quan và cách cộng đồng Tà Ôi nhìn nhận về con người, thiên nhiên và sự sống.

Khi nghi lễ bắt đầu, tiếng chiêng, tiếng trống vang vọng giữa núi rừng. Các đoàn người trong trang phục truyền thống nối nhau diễu hành, những vòng múa Rzook được mở ra quanh nhà mồ. Cùng với đó là các làn điệu dân ca Xiêng, Klơi, Cha Chấp, Ra Doác... và những đống lửa được thắp lên trong đêm, tạo nên không gian vừa linh thiêng vừa rộn ràng.

Trong toàn bộ lễ hội, cồng chiêng giữ một vị trí đặc biệt. Không chỉ tạo nhịp cho các hoạt động cộng đồng, tiếng chiêng theo quan niệm truyền thống còn là phương tiện kết nối con người với thế giới tâm linh. Qua từng hồi chiêng, cộng đồng gửi gắm sự tưởng nhớ, lòng biết ơn và lời tiễn biệt đối với người đã khuất.

Già làng Kôn Kêng, dòng họ A Đeng, xã Tà Rụt cho biết, nhiều năm rồi người Tà Ôi mới lại có một mùa Ariêu Piing đông vui như vậy. Chính bởi không tổ chức hằng năm nên lễ hội trở thành dịp hiếm có để các thế hệ trong gia đình, dòng họ gặp gỡ, cùng thực hành những phong tục đã được trao truyền từ đời này sang đời khác.

Lễ hội Ariêu Piing của người Tà Ôi đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2023. Việc tái hiện lễ hội trong năm 2026, gắn với hoạt động đón nhận quyết định công nhận, vì thế có ý nghĩa như một dấu mốc để danh hiệu di sản được hiện diện rõ hơn trong chính cộng đồng chủ thể.

Lễ hội thu hút đông đảo người dân, nghệ nhân, già làng Tà Ôi đến từ các xã Tà Rụt, La Lay, A Dơi và Lìa. Không gian thực hành di sản vì thế không chỉ bó hẹp trong phạm vi một nghi lễ mà trở thành nơi hội tụ, giao lưu và củng cố mối liên kết giữa các cộng đồng Tà Ôi.

Theo ông Nguyễn Sỹ Huấn, Chủ tịch UBND xã Tà Rụt, bảo tồn Ariêu Piing trong đời sống hiện đại không chỉ dừng ở việc lưu giữ các nghi thức mà quan trọng hơn là duy trì sự trao truyền giữa các thế hệ.

Thực tế tại lễ hội cho thấy, quá trình trao truyền ấy diễn ra một cách tự nhiên. Người cao tuổi kể cho con cháu về phong tục, nguồn cội; nghệ nhân hướng dẫn lớp trẻ thực hành các điệu múa, làn điệu dân ca; những người đàn ông đảm nhiệm việc dựng, trang trí nhà mồ và chuẩn bị các công việc phục vụ nghi lễ. Trẻ em cũng được theo cha mẹ đến dự hội, trực tiếp cảm nhận không gian văn hóa của cộng đồng.

Đó chính là sức sống của một di sản. Ariêu Piing không tồn tại như một hiện vật được lưu giữ trong bảo tàng mà hiện diện trong đời sống, trong ký ức của người già, bàn tay của nghệ nhân, tiếng chiêng của cộng đồng và sự tiếp nối của lớp trẻ.

Nghệ nhân Kray Sức, người Tà Ôi, cho biết việc chuẩn bị lễ hội luôn cần sự chung tay của cả cộng đồng. Từ dựng cây nêu, tạc tượng, sửa sang nhà mồ đến chuẩn bị lễ vật, mỗi phần việc đều góp thêm một mắt xích vào quá trình gìn giữ phong tục.

Trong bối cảnh đời sống có nhiều thay đổi, việc phục dựng và tổ chức Ariêu Piing không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng mà còn góp phần củng cố ý thức về nguồn cội và niềm tự hào văn hóa của người Tà Ôi. Khi tiếng chiêng vẫn vang lên giữa núi rừng, khi những điệu múa vẫn được lớp trẻ tiếp nối, di sản vẫn đang sống cùng cộng đồng.

Từ một nghi lễ truyền thống, Ariêu Piing trở thành điểm tựa để người Tà Ôi nhìn lại nguồn cội, củng cố sự gắn kết và trao truyền những giá trị văn hóa cho thế hệ mai sau. Đây cũng là nền tảng để di sản được bảo tồn bền vững, đồng thời phát huy giá trị trong quảng bá văn hóa và phát triển du lịch cộng đồng ở địa phương./.