Từ kho lúa đến khát vọng no đủ của người Ê-đê

Trong đời sống văn hóa truyền thống của người Ê-đê, các nghi lễ nông nghiệp luôn gắn chặt với chu kỳ sản xuất và những ước vọng về cuộc sống bình an, sung túc. Lễ cúng no đủ, tiếng Ê-đê gọi là Kăm Hmah Kăm Hwa, là một nghi lễ như thế.

Không gian hành lễ thường được lựa chọn cẩn trọng. Theo quan niệm của người Ê-đê, đó là khoảng đất rộng, bằng phẳng, gần một cây cổ thụ có nhiều tổ ong - nơi được xem là “đất lành”, thích hợp để con người gửi gắm những lời cầu mong tới Yàng.

Trước ngày diễn ra nghi lễ, người dân trong buôn cùng chuẩn bị không gian. Tre, nứa được chọn lựa, chặt xuống để dựng nhà sàn và những kho lúa tượng trưng giữa rẫy. Những công trình nhỏ bé ấy không đơn thuần phục vụ nghi thức mà tái hiện một phần đời sống sản xuất của cộng đồng Ê-đê.

Thầy cúng Y Blieh Ayun, xã Ea Knuếc, cho biết, đối với người Ê-đê, kho lúa là nơi lưu giữ thành quả sau những tháng ngày lao động trên nương rẫy, vì thế trở thành biểu tượng của sự no đủ. Dựng kho lúa trong không gian hành lễ cũng là cách cộng đồng thể hiện ước vọng về một mùa màng thuận lợi, lúa đầy kho, cuộc sống gia đình và buôn làng ngày càng sung túc.

Bên cạnh kho lúa chính, bà con còn dựng những kho nhỏ tượng trưng cho nơi cất giữ các vật dụng phục vụ sản xuất. Mỗi hình ảnh, mỗi vật dụng xuất hiện trong nghi lễ đều gắn với đời sống thực tế và thế giới quan của cộng đồng.

Những chiếc chuông gió được treo quanh khu vực hành lễ. Tiếng chuông vừa tạo dấu hiệu nhận biết không gian nghi lễ, vừa mang ý nghĩa xua đuổi những điều không may. Những chiếc khiên, con dao cũng mang biểu tượng bảo vệ, ngăn chặn điều dữ, giữ cho con người và mùa màng được bình an.

Lễ vật được chuẩn bị chu đáo, gồm hai con heo, năm con gà trống, ba ché rượu cần cùng nhiều vật dụng mang ý nghĩa tín ngưỡng như vòng đồng, chuỗi hạt, tượng gỗ biểu trưng cho thần thiện, thần ác, heo rừng và mõ đuổi chim.

Trong âm thanh cồng chiêng ngân vang giữa núi rừng, thầy cúng thay mặt cộng đồng thực hiện nghi thức khấn Yàng, cầu mong mưa thuận gió hòa, cây cối sinh sôi, mùa màng tươi tốt, con người khỏe mạnh.

Gửi ước vọng mùa màng vào nghi lễ

Điểm đặc biệt của Lễ cúng no đủ không chỉ nằm ở những nghi thức cầu mùa mà còn ở cách cộng đồng gửi vào đó quan niệm về cuộc sống. Từ hạt lúa, kho lương đến cây trái trong vườn, tất cả đều được nhìn nhận trong mối quan hệ gắn bó giữa con người với thiên nhiên và thế giới tâm linh.

Sau nghi thức cầu mùa là nghi thức đeo vòng chúc sức khỏe. Thầy cúng trao vòng đồng cho đại biểu và người dân, gửi gắm những lời chúc về sức khỏe, bình an, gia đình hòa thuận, làm ăn thuận lợi.

Khi phần lễ khép lại, không gian trở nên rộn ràng hơn. Bà con cùng quây quần bên ché rượu cần; những cô gái trong buôn nắm tay nhau bước vào vòng xoang, hòa cùng nhịp cồng chiêng. Phần hội vì thế không tách rời phần lễ mà trở thành sự tiếp nối tự nhiên, đưa mọi người từ không gian tâm linh trở về với sinh hoạt cộng đồng.

Ông Y Nem Kriêng, già làng, người có uy tín ở buôn Briêng, xã Ea Knuếc, cho rằng Lễ cúng no đủ trước hết là lời cầu mong cho người dân có cuộc sống ấm no, hạnh phúc và khỏe mạnh. Nhưng sâu xa hơn, nghi lễ còn góp phần củng cố tình đoàn kết, sự gắn bó giữa các gia đình trong buôn.

Đáng chú ý, nghi lễ được tổ chức trong thời điểm mùa thu hoạch sầu riêng ở địa phương. Bởi vậy, ước vọng về sự no đủ hôm nay không chỉ dừng lại ở hình ảnh lúa đầy kho mà còn mở rộng tới những vườn cây trĩu quả, những mùa nông sản được mùa, được giá.

“Lễ cúng no đủ còn cầu cây trái xanh tươi, sầu riêng được mùa, được giá. Mong công sức của người dân kết thành những mùa quả ngọt, để nhà nhà ấm no, buôn làng ngày càng giàu đẹp”, ông Y Nem chia sẻ.

Trong đời sống hiện đại, nhiều điều kiện sản xuất và sinh hoạt của đồng bào đã thay đổi. Tuy nhiên, những giá trị cốt lõi được gửi gắm qua nghi lễ vẫn còn nguyên ý nghĩa. Đó là sự biết ơn đối với đất đai, thiên nhiên; là khát vọng về một cuộc sống đủ đầy và quan trọng hơn cả là ý thức cộng đồng.

Từ một kho lúa tượng trưng giữa rẫy, người Ê-đê kể câu chuyện về mùa màng và cuộc sống. Từ tiếng cồng chiêng, ché rượu cần đến vòng đồng trao tay, nghi lễ nhắc mỗi người về sự gắn bó giữa con người với cộng đồng, giữa hiện tại với truyền thống.

Bởi thế, Lễ cúng no đủ không chỉ là một nghi lễ cầu mùa được trao truyền qua các thế hệ, mà còn là một “kho lưu giữ” những quan niệm, ứng xử và giá trị văn hóa của người Ê-đê,  nơi những mong ước giản dị về no đủ, bình an và đoàn kết tiếp tục được gìn giữ trong đời sống hôm nay./.