Chùa Nội (Bình An tự)Ban đầu, chùa Nội chỉ là một am tranh nhỏ thờ Phật được dựng lên giữa một gò đất cao, hướng ra dòng Ninh Giang để cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Trải qua nhiều biến đổi, nhờ sự phát tâm của các vị chức sắc và dân làng, am tranh mộc mạc năm xưa dần được thay thế bằng một ngôi chùa bằng gỗ lim kiên cố theo kết cấu “Nội công ngoại quốc” cổ kính. Ngôi chùa cùng với đình làng Nội tạo thành một cụm di tích không thể tách rời, trở thành chiếc nôi che chở cho đời sống tâm linh, bồi đắp đời sống tinh thần cho nhiều thế hệ người dân nơi đây.
Trong ký ức của những bậc cao niên, chùa Nội xưa kia mang một vẻ đẹp u tịch, thâm nghiêm kỳ lạ. Đó là mái ngói vảy rồng nhuốm màu rêu phong, là những cây cổ thụ tỏa bóng mát che chở cho sân chùa và là hệ thống tượng Phật bằng gỗ mít được đục đẽo tinh xảo từ bàn tay của những nghệ nhân dân gian.
Chùa Nội ngày nay không còn bó hẹp trong không gian của những buổi lễ Rằm, mùng Một đơn thuần. Nơi đây đã trở thành một trung tâm sinh hoạt văn hóa, giáo dục đạo đức cộng đồngTrong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, với địa thế kín đáo lại được lòng dân bảo vệ, chùa Nội trở thành một “địa chỉ đỏ” bí mật của lực lượng cách mạng địa phương. Dưới những mái ngói rêu phong, nhiều cuộc họp quan trọng của cán bộ nằm vùng đã được diễn ra an toàn. Tiếng chuông chùa hằng ngày vốn để báo giờ thiền định, nay có thêm nhiệm vụ làm ám hiệu thông báo mỗi khi có động tĩnh của quân địch.
Đến thời kỳ kháng chiến chống đế quốc Mỹ cứu nước ác liệt, khi mảnh đất Bình Lục phải hứng chịu nhiều trận bom càn quét, nhà chùa lại một lần nữa biến thành kho chứa đạn dược, lương thực bí mật chi viện cho tiền tuyến. Sân chùa rộng lớn dưới những bóng cây cổ thụ là nơi tập trung quân, nơi chứng kiến những buổi tiễn đưa đầy xúc động khi hàng trăm người con ưu tú của làng Nội hăng hái lên đường tòng quân theo tiếng gọi của non sông. Nhiều chứng tích lịch sử và câu chuyện cảm động về sự hy sinh, đùm bọc giữa nhà chùa và quân đội vẫn được lưu truyền như một khúc tráng ca đầy tự hào.
Chiến tranh đã khiến cho chùa Nội phải chịu những tổn thất nặng nề: bom đạn găm vào những hàng cột gỗ, mái chùa xô lệch, nhiều pho tượng cổ bằng đất và gỗ bị hư hại nghiêm trọng. Cũng bởi mưa nắng thất thường, nhiều hạng mục bị mối mọt xâm hại. Nhìn ngôi già lam cổ tự dần bị mai một theo năm tháng, người dân nơi đây không khỏi đau đáu một niềm mong mỏi về ngày phục dựng. Với phương châm “Nhà nước và Nhân dân cùng làm”, kết hợp chặt chẽ với công tác xã hội hóa, tiếng vang về việc trùng tu chùa Nội đã lan tỏa đi rất xa. Không chỉ có người dân đang sinh sống tại làng, mà ngay cả những người con xa quê đang lập nghiệp ở mọi miền Tổ quốc, thậm chí ở nước ngoài, cũng hướng về cội nguồn. Người góp công, người góp của, người phát tâm hiến từng viên gạch, cây gỗ...
Từ tháng 3/2021, hạng mục nhà Mẫu chính thức được khởi công xây dựng. Chỉ sau đó vài tháng, vào tháng 11/2021, hạng mục lầu Quan Âm cũng tiếp tục được đặt viên đá đầu tiên. Mặc dù quá trình thi công gặp không ít khó khăn, gián đoạn do ảnh hưởng chung của dịch bệnh và những biến động kinh tế, nhưng bằng sự kiên trì và tấm lòng hướng Phật sắt son, công trình vẫn được thi công theo kế hoạch.
Đến tháng 5/2023, một đại lễ khánh thành long trọng đã được diễn ra dưới sự chứng minh của các bậc hòa thượng, thượng tọa đại diện cho Giáo hội Phật giáo Việt Nam cùng đông đảo lãnh đạo chính quyền địa phương và hàng nghìn phật tử. Với tổng kinh phí hoàn thiện hoàn toàn từ nguồn xã hội hóa lên tới hơn 3,2 tỷ đồng, các hạng mục từ lầu Quan Âm, nhà Mẫu, hệ thống cổng Tam quan, nhà khách cho đến sân vườn đều được hoàn thiện một cách viên mãn.
Nhìn từ xa, chùa như một ranh giới ngăn cách giữa sự xô bồ của thế giới trần tục và không gian thanh tịnh phía bên trong. Bước vào chùa, một không gian thoáng đãng mở ra trước mắt với điểm nhấn là lầu Quan Âm. Lầu được thiết kế theo lối kiến trúc lầu vọng lâu, đặt giữa một hồ nước nhỏ trong xanh. Bao quanh hồ nước là hệ thống lan can bằng đá xanh nguyên khối, được các nghệ nhân chạm khắc công phu, tỉ mỉ hình ảnh hoa sen hóa tinh xảo. Bức tượng Bồ Tát Quán Thế Âm bằng đá trắng đứng uy nghiêm giữa lầu, đôi mắt hiền từ nhìn xuống như đang che chở, ban vui, cứu khổ cho chúng sinh.
Nằm liền kề là ngôi nhà Mẫu vừa mới hoàn thiện. Công trình được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống với kết cấu tường gạch, mái đao cong vút được lợp bằng ngói mũi hài đỏ tươi. Bên trong nhà Mẫu, các ban thờ được bài trí trang nghiêm, sơn son thếp vàng lộng lẫy, thể hiện rõ nét tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ - một di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại gắn liền với đời sống tâm linh của người Việt. Chùa Nội ngày nay không còn bó hẹp trong không gian của những buổi lễ Rằm, mùng Một đơn thuần. Nơi đây đã trở thành một trung tâm sinh hoạt văn hóa, giáo dục đạo đức cộng đồng. Vào các dịp lễ lớn trong năm, như: Đại lễ Phật đản, lễ Vu lan báo hiếu, hay ngày hội làng truyền thống, chùa thu hút hàng vạn lượt khách thập phương và Nhân dân quanh vùng về tham dự. Các buổi giảng pháp về đạo hiếu, về tình yêu quê hương đất nước được tổ chức tại chùa đã giúp ích rất lớn trong việc định hình lối sống lành mạnh, hướng thiện cho phật tử và Nhân dân địa phương.
