Cần Thơ: Bảo tồn văn hóa Khmer để tạo động lực phát triển bền vững

Những kết quả nổi bật từ Dự án 6 thuộc Chương trình MTQG 1719

Sau hợp nhất với các tỉnh Sóc Trăng, Hậu Giang (cũ), thành phố Cần Thơ (mới) là nơi cư trú của trên 415 nghìn người Khmer, chiếm 9,8% dân số. Giai đoạn 2021-2025, Dự án 6: Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch, thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Chương trình MTQG 1719) đã trở thành công cụ chính sách quan trọng để các tỉnh Sóc Trăng, Hậu Giang và thành phố Cần Thơ tập trung cho công tác bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Khmer.

Tại tỉnh Sóc Trăng (cũ), từ năm 2022, ngành văn hóa đã tổ chức 6 cuộc khảo sát, kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa di sản văn hóa truyền thống; bảo tồn 5 lễ hội tiêu biểu; hỗ trợ 2 nghệ nhân trong hoạt động truyền dạy văn hóa; tổ chức 6 lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn và 2 chương trình nghiên cứu, phục hồi các loại hình văn hóa có nguy cơ mai một.

Địa phương cũng đã xây dựng 4 câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian tại các ấp vùng đồng bào dân tộc thiểu số; hỗ trợ trang thiết bị cho 31 đội văn nghệ truyền thống, 97 tủ và sách cùng 124 bộ trang thiết bị văn hóa, thể thao cho cơ sở. Những kết quả này phản ánh nỗ lực đưa chính sách bảo tồn văn hóa đến gần hơn với cộng đồng, tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia gìn giữ và thực hành di sản.

Tỉnh Hậu Giang (cũ) đã làm các phim tư liệu về lễ Dâng y cà sa và lễ hội Óoc Om Bóc; đầu tư nhạc cụ cho các câu lạc bộ hát Aday tại 6 chùa Khmer; xây dựng 8 câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian và tổ chức 14 lớp tập huấn, truyền dạy văn hóa phi vật thể...

Thành phố Cần Thơ đã thực hiện 20 phiếu kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 7 phiếu liên quan đến văn hóa Khmer, bao gồm: nghệ thuật nhạc Ngũ âm, múa Rom Vong, trò chơi Cờ ốc, tín ngưỡng thờ Neak Ta, kỹ thuật làm bánh dân gian và may trang phục truyền thống. Công tác bảo tồn từng bước gắn với hoạt động văn hóa cộng đồng, giáo dục truyền thống và quảng bá du lịch. Thành phố đã đầu tư ghe Ngo, nhạc cụ, tổ chức các ngày hội văn hóa, thể thao, đưa nghệ thuật và nghề thủ công dân gian vào các chương trình trải nghiệm, tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Sau hợp nhất đơn vị hành chính, thành phố Cần Thơ tiếp tục duy trì các hoạt động này. Lễ hội Óoc Om Bóc - Đua ghe Ngo năm 2025 với các hoạt động cúng trăng, thả đèn nước, trình diễn ghe Cà Hâu và đua ghe Ngo đã góp phần quảng bá văn hóa Khmer, thu hút du khách, mở rộng giao lưu văn hóa. Thành phố hiện duy trì một đoàn nghệ thuật dân tộc Khmer với trên 40 suất diễn mỗi năm, thu hút khoảng 15.000 lượt người xem; gần 12 đội văn nghệ quần chúng cùng các câu lạc bộ múa Rom Vong, hát Aday hoạt động tại cơ sở.

Hiệu quả của Dự án 6 cho thấy đầu tư cho phát triển văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số nói chung, dân tộc Khmer nói riêng chính là đầu tư cho con người, củng cố nền tảng xã hội và tạo dựng nguồn lực nội sinh phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Cần Thơ.

Thực hiện hiệu quả Chương trình MTQG 417, văn hóa sẽ trở thành nguồn lực phát triển bền vững

Trong bối cảnh đô thị hóa, hội nhập và chuyển đổi số, việc bảo tồn các giá trị truyền thống của đồng bào Khmer nói riêng, đồng bào các dân tộc thiểu số ở Việt Nam nói chung đang đứng trước không ít thách thức. Một số loại hình nghệ thuật dân gian có nguy cơ mai một; điều kiện tiếp cận các hoạt động văn hóa giữa các địa bàn chưa đồng đều; cơ sở vật chất và nguồn lực dành cho bảo tồn còn hạn chế...

Khắc phục những vấn đề này, Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030 (Chương trình MTQG 417) tiếp tục đặt ra yêu cầu bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển kinh tế - xã hội, tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân. Cách tiếp cận này chuyển từ tư duy bảo tồn nhằm gìn giữ di sản sang tạo điều kiện để di sản phải được sống, được kể câu chuyện của dân tộc cho thế hệ trẻ, tạo cảm hứng cho sáng tạo, cho du lịch, cho giáo dục và cho sức mạnh mềm của địa phương, của quốc gia. Bảo tồn không chỉ là giữ lại cái đã qua, mà làm cho quá khứ tiếp tục tạo ra những giá trị cho hiện tại và tương lai.

Đối với Cần Thơ, thực hiện Chương trình MTQG 417 vừa là cơ hội để kế thừa thành quả của Dự án 6, vừa phát huy hệ thống di sản văn hóa Khmer phong phú của 3 địa phương sau hợp nhất, cùng lợi thế về du lịch sông nước, sinh thái để hình thành những sản phẩm du lịch đặc trưng, tạo thêm sinh kế cho đồng bào.

Nguồn lực từ Chương trình MTQG 417 là động lực để thành phố triển khai nhiệm vụ bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc, trong đó có dân tộc Khmer gắn với phát triển du lịch. Muốn vậy, trước hết, thành phố cần rà soát, đánh giá đầy đủ hiện trạng di sản văn hóa Khmer trên địa bàn, xây dựng kế hoạch bảo tồn có trọng tâm, ưu tiên những loại hình có nguy cơ mai một. Đặc biệt, cần quan tâm gìn giữ tiếng nói, chữ viết Khmer, nghệ thuật truyền thống, nghề thủ công và tri thức dân gian gắn với đời sống cộng đồng.

Cùng với đó, thành phố cần xác định đồng bào Khmer là chủ thể của quá trình bảo tồn, sáng tạo và hưởng thụ văn hóa chứ không đơn thuần là đối tượng thụ hưởng chính sách. Chính quyền giữ vai trò định hướng, hỗ trợ nguồn lực; cộng đồng trực tiếp tham gia lựa chọn, thực hành, truyền dạy và phát huy di sản. Tiếp tục phát triển các câu lạc bộ văn hóa dân gian, đội văn nghệ truyền thống; có cơ chế khuyến khích nghệ nhân, Người có uy tín, chức sắc tôn giáo tham gia truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là tăng cường liên kết giữa bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng và các ngành nghề truyền thống. Những giá trị đặc sắc như kiến trúc chùa Khmer, lễ hội Óoc Om Bóc, nghệ thuật trình diễn, ẩm thực và nghề thủ công có thể được kết nối thành những sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng. Thành phố cũng cần hỗ trợ người dân nâng cao kỹ năng làm du lịch, tổ chức dịch vụ, quảng bá sản phẩm và tham gia chuỗi giá trị để tạo việc làm, tăng thu nhập.

Bên cạnh đó, đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong bảo tồn di sản. Số hóa tư liệu, hình ảnh, âm thanh, nghệ thuật trình diễn và tri thức dân gian Khmer không chỉ giúp lưu giữ những giá trị có nguy cơ mai một mà còn mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Từng bước hình thành cơ sở dữ liệu di sản văn hóa Khmer, kết nối với hệ thống dữ liệu văn hóa, du lịch của thành phố.

Văn hóa không phải là phần việc đi sau của phát triển, mà là một trụ cột của phát triển. Do đó, bảo tồn văn hóa không chỉ là để di sản được lưu giữ cho các thế hệ mai sau, mà còn phải tạo điều kiện để những người đang gìn giữ di sản hôm nay có cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn. Khi bản sắc văn hóa được gìn giữ bằng chính sự tham gia của cộng đồng, khi di sản được khai thác hợp lý để tạo việc làm và nâng cao thu nhập, văn hóa sẽ thực sự trở thành nguồn lực nội sinh thúc đẩy phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc Khmer ở Cần Thơ.