Các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021 - 2025 đã góp phần tạo ra những chuyển biến rõ nét về diện mạo nông thôn, kết quả giảm nghèo và phát triển toàn diện vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi (Trong ảnh: Chè Suối Giàng là loại cây trồng giúp giảm nghèo, làm giàu hiệu quả cho đồng bào dân tộc thiểu số xã Văn Chấn, tỉnh Lào Cai - Ảnh: Phương Liên)Nhìn dưới góc độ chính sách, 3 chương trình mục tiêu quốc gia nhằm tập trung nguồn lực cho các khu vực và nhóm dân cư còn nhiều khó khăn. Song thực tiễn 5 năm qua cho thấy ý nghĩa còn rộng hơn nhiều. Đầu tư hạ tầng, phát triển sinh kế, đào tạo nghề, tạo việc làm, cải thiện khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và các dịch vụ xã hội cơ bản đã trực tiếp tạo thêm năng lực sản xuất, mở rộng thị trường và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Nói cách khác, nguồn lực Nhà nước đầu tư cho nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số mang tính chất tạo ra động lực để khơi thông các nguồn lực xã hội, đánh thức tiềm năng của từng địa bàn và nâng cao năng lực tự phát triển của cộng đồng.
Động lực phát triển ở khu vực nông thôn
Những con số đạt được của Chương trình MTQG Xây dựng nông thôn mới cho thấy rõ sự chuyển biến đó. Đến cuối giai đoạn, cả nước có 6.084/7.669 xã đạt chuẩn nông thôn mới, tương đương 79,3%; 2.567 xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao và 743 xã đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu. 24 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đã có 100% số xã đạt chuẩn nông thôn mới; trong đó 19 địa phương có 100% số xã đạt chuẩn và 100% đơn vị cấp huyện được công nhận đạt chuẩn hoặc hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới.
Điều quan trọng hơn nằm ở phía sau những kết quả về số xã “đạt chuẩn”. Đó là thu nhập bình quân của người dân nông thôn đã đạt khoảng 58 triệu đồng/người/năm, tăng 1,4 lần so với năm 2020. Bình quân giai đoạn 2021-2025, thu nhập của người dân nông thôn tăng khoảng 6,4%/năm. Đây chính là chỉ dấu cho thấy xây dựng nông thôn mới đang chuyển dần từ mục tiêu cải thiện hạ tầng sang mục tiêu phát triển kinh tế nông thôn thực chất. Sự hình thành các chuỗi giá trị nông sản, công nghiệp chế biến, du lịch nông thôn, kinh tế hợp tác và Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đã mở thêm không gian phát triển, tạo việc làm và từng bước chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng hiện đại hơn.
Thu nhập bình quân của người dân nông thôn đến cuối năm 2025 đã đạt khoảng 58 triệu đồng/người/năm, tăng 1,4 lần so với năm 2020, bình quân tăng khoảng 6,4%/năm (Trong ảnh: Người dân xã Chợ Rã, tỉnh Thái Nguyên phát triển kinh tế hộ bằng cách đẩy mạnh trồng bí xanh - Ảnh: Phương Liên)Cách tiếp cận giảm nghèo ngày càng toàn diện
Một trong những chuyển biến đáng chú ý là cách tiếp cận giảm nghèo ngày càng toàn diện. Mục tiêu không dừng lại ở hỗ trợ người dân vượt qua ngưỡng thu nhập của nghèo mà hướng tới tạo sinh kế, việc làm và năng lực tự vươn lên để hạn chế tái nghèo. Theo đó, thực hiện Chương trình MTQG Giảm nghèo bền vững, tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều bình quân đã giảm 1,03%/năm, đạt chỉ tiêu Quốc hội và Chính phủ giao; tỷ lệ hộ nghèo dân tộc thiểu số giảm bình quân 4,45%/năm. Đặc biệt, mục tiêu giảm một nửa số hộ nghèo và hộ cận nghèo so với đầu kỳ đạt 52,49%, vượt 2,49% so với chỉ tiêu.
Một con số rất đáng chú ý khác là đã có hơn 10.500 mô hình sinh kế được triển khai, cao hơn nhiều so với mục tiêu hỗ trợ trên 1.000 mô hình đặt ra ban đầu. Đằng sau con số này là sự thay đổi quan trọng về tư duy, đó là giảm nghèo phải từng bước chuyển từ hỗ trợ trực tiếp sang tạo năng lực phát triển, giúp người dân không chỉ thoát nghèo mà còn có khả năng đứng vững trước những biến động về kinh tế, thiên tai, dịch bệnh hay việc làm.
Vì thế, hiệu quả của Chương trình MTQG Giảm nghèo bền vững không chỉ thể hiện ở số hộ thoát nghèo. Khi thu nhập được cải thiện, sức mua của hộ gia đình tăng lên; khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và các dịch vụ thiết yếu tốt hơn... Đó chính là ý nghĩa tăng trưởng kinh tế đi liền với giải quyết các vấn đề xã hội.
Chăn nuôi dê để phát triển kinh tế hộ là một hướng đi hiệu quả của đồng bào Chăm tỉnh Khánh Hòa (Ảnh: Phương Liên)Thu hẹp khoảng cách phát triển từ những địa bàn khó khăn nhất
Ý nghĩa phát triển bao trùm càng thể hiện rõ qua kết quả thực hiện Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (Chương trình MTQG 1719). Trong 9 nhóm mục tiêu của Chương trình, có 6 nhóm cơ bản đạt và vượt kế hoạch. Tỷ lệ giảm nghèo vùng đồng bào dân tộc thiểu số đạt bình quân 3,4%; tính chung cả giai đoạn đạt 3,2%, cao hơn mục tiêu trên 3%. Thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số đạt khoảng 45,9 triệu đồng/người, tăng 3,3 lần so với năm 2020, trong khi mục tiêu đề ra là tăng trên hai lần. Tỷ lệ lao động trong độ tuổi được đào tạo nghề phù hợp với nhu cầu và điều kiện của người dân tộc thiểu số đạt bình quân 57,8%, vượt mục tiêu trên 50%. Cùng với đó là hoàn thành các chỉ tiêu về giáo dục, y tế, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống...
Theo đánh giá của Ban Chỉ đạo Trung ương các Chương trình MTQG giai đoạn 2021 - 2025, kết quả thực hiện Chương trình MTQG 1719 đã góp phần quan trọng và cơ bản để thực hiện mục tiêu giảm nghèo nhanh và bền vững trên địa bàn được coi là “lõi nghèo” và tập trung nhiều người nghèo nhất cả nước. Trong đó có hai nhóm mục tiêu có tính chất bản lề, nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đó là mục tiêu về tỷ lệ giảm nghèo và mục tiêu thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số.
Điều quan trọng nữa là những thành tựu đạt được nói trên đã củng cố niềm tin của đồng bào các dân tộc vào Đảng, Nhà nước, góp phần giữ vững quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội tại những địa bàn chiến lược của đất nước; đồng thời tạo nền tảng để chuyển sang thực hiện các mục tiêu đặt ra trong Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030.
Đầu tư cho nông nghiệp, nông dân, nông thôn, giảm nghèo bền vững và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi chính là đầu tư cho phát triển quốc gia (Ảnh: Trần Dũng)Thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững và bao trùm trong giai đoạn 2026 - 2030
Thực tiễn cho thấy, tập trung phát triển khu vực nông thôn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ mang ý nghĩa bảo đảm an sinh xã hội mà còn trực tiếp góp phần khơi thông hai động lực quan trọng của tăng trưởng, đó là đầu tư và tiêu dùng. Đầu tư tạo thêm năng lực sản xuất và việc làm; việc làm tạo thu nhập; thu nhập thúc đẩy tiêu dùng; nhu cầu tiêu dùng gia tăng lại tạo thị trường và động lực cho doanh nghiệp mở rộng sản xuất, kinh doanh và tiếp tục đầu tư.
Bởi vậy, đầu tư cho nông nghiệp, nông dân, nông thôn; cho giảm nghèo bền vững; cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cần được nhìn nhận không chỉ là nguồn lực thực hiện chính sách an sinh xã hội. Đó đồng thời là đầu tư cho tăng trưởng, vừa trực tiếp tạo thêm năng lực và không gian phát triển, vừa gián tiếp kích thích tiêu dùng thông qua nâng cao thu nhập và đời sống của người dân. Quan trọng hơn, khi những nguồn lực này được chuyển hóa thành năng lực phát triển nội sinh, chúng sẽ góp phần mở rộng thị trường trong nước, cải thiện chất lượng nguồn nhân lực và khai mở những dư địa tăng trưởng còn chưa được phát huy đầy đủ.
Theo đánh giá của các tổ chức quốc tế, trong đó có Ủy ban Kinh tế và Xã hội châu Á - Thái Bình Dương (ESCAP), việc thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021 - 2025 đã tạo tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế khu vực nông thôn, nâng cao mức tiêu dùng của hộ gia đình, cải thiện phúc lợi xã hội và tăng cường năng lực chống chịu của người dân trước các rủi ro kinh tế - xã hội. Đây là cơ sở thực tiễn quan trọng để khẳng định rằng đầu tư cho nông nghiệp, nông dân, nông thôn, giảm nghèo bền vững và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi chính là đầu tư cho phát triển quốc gia, góp phần thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững và bao trùm trong giai đoạn 2026 - 2030 và các giai đoạn tiếp theo.
