Chuyển đổi số gắn với công tác bảo tồn, gìn giữ bản sắc văn hóa đang được nhiều địa phương đẩy mạnhTrong đời sống của các dân tộc thiểu số Việt Nam, nghệ thuật dân gian chưa bao giờ chỉ là một hoạt động biểu diễn. Đó là tiếng nói của cộng đồng dân tộc thiểu số, là ký ức của lịch sử, là tri thức về tự nhiên, là quan niệm về con người và vũ trụ được lưu giữ bằng âm thanh, ngôn từ, hình ảnh và nghi lễ… Những làn điệu Then của người Tày, Nùng (Cao Bằng, Lạng Sơn…); điệu Xòe của người Thái (Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai); sử thi của người Ê Đê, Ba Na (Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng…); khèn Mông (Sơn La, Điện Biên, Lào Cai, Tuyên Quang, Cao Bằng…); cồng chiêng Tây Nguyên (Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng, Quảng Ngãi); múa chuông của người Dao (Thái Nguyên, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lào Cai…); hát Páo dung (Tuyên Quang, Cao Bằng, Lào Cai, Thái Nguyên); hay các loại hình diễn xướng dân gian khác… đều mang giá trị nghệ thuật, đồng thời còn phản ánh bản sắc văn hóa của từng cộng đồng.
Và đặc biệt là phần lớn những giá trị ấy được truyền dạy bằng hình thức truyền khẩu và thực hành trong đời sống cộng đồng.
Nhưng cũng chính điều đó khiến nghệ thuật dân gian đứng trước nhiều thách thức… Không ít nghệ nhân cao tuổi đang dần rời xa cuộc sống. Và nhiều người là kho tư liệu sống nhưng chưa kịp truyền lại toàn bộ vốn tri thức cho thế hệ kế cận.
Có lẽ, chính sự thay đổi về sinh kế, quá trình đô thị hóa, giao lưu văn hóa và tác động của môi trường số khiến không gian thực hành của nhiều loại hình nghệ thuật dân gian ngày càng thu hẹp. Nếu chúng ta không có giải pháp kịp thời, một phần ký ức văn hóa của các dân tộc thiểu số có nguy cơ mai một.
Đồng bào Cơ Ho (tỉnh Lâm Đồng) có di sản nghệ thuật trình diễn dân gian rất phong phú, đặc sắc, chủ yếu được truyền miệng và thực hành diễn xướng trong cộng đồng từ đời này sang đời khác…Trong bối cảnh ấy, công nghệ số đang mở ra một hướng tiếp cận mới cho công tác bảo tồn… Nếu trước đây, việc lưu giữ nghệ thuật dân gian chủ yếu dựa vào ghi chép, ghi âm hoặc sưu tầm hiện vật thì ngày nay, với sự phát triển của công nghệ số, toàn bộ quá trình biểu diễn, diễn xướng, chế tác nhạc cụ, kỹ thuật hát, múa và tri thức liên quan có thể được ghi hình, số hóa và lưu trữ với độ chính xác cao.
Đây không chỉ là sự thay đổi về phương tiện. Và đó là sự thay đổi về phương thức bảo tồn.
Vì vậy, một làn điệu dân ca sau khi được số hóa không còn bị giới hạn trong phạm vi một bản làng. Một bản sử thi có thể được lưu giữ đồng thời dưới dạng văn bản, âm thanh và hình ảnh. Và một điệu múa truyền thống có thể được phục dựng bằng công nghệ ba chiều… Nhờ đó, nghệ thuật dân gian có thêm cơ hội tiếp cận với đông đảo công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị các loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian của dân tộc Cơ Ho (tỉnh Lâm Đồng) sẽ làm phong phú thêm văn hóa địa phương, nâng cao khả năng thực hành văn hóa truyền thống của cộng đồng dân tộc, góp phần quảng bá, giới thiệu đất và người nơi đồng bào Cơ Ho sinh sống đến bạn bè và du khách…Theo Tiến sĩ Nông Hồng Hạnh, Trường Đại học Thái Nguyên chia sẻ: Giá trị lớn nhất của công nghệ số không nằm ở khả năng lưu trữ dữ liệu, mà ở việc kéo dài tuổi thọ của di sản văn hoá. Những hình thức biểu diễn vốn chỉ tồn tại trong khoảnh khắc nay có thể được lưu giữ lâu dài, phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và truyền dạy cho các thế hệ sau.
Tiến sĩ Nông Hồng Hạnh nhận định: Số hóa không làm thay đổi bản chất của nghệ thuật dân gian. Nếu được thực hiện đúng phương pháp, công nghệ sẽ trở thành công cụ hỗ trợ rất hiệu quả cho việc bảo tồn. Và đặc biệt là phải ghi nhận đầy đủ bối cảnh văn hóa, không gian diễn xướng và vai trò của cộng đồng, bởi nghệ thuật dân gian không chỉ là tác phẩm mà còn là quá trình thực hành văn hóa.
Nhận định ấy đặt ra một yêu cầu quan trọng… Đó là bảo tồn nghệ thuật dân gian bằng công nghệ số không thể chỉ dừng ở việc ghi âm hay quay phim.
Điều cần lưu giữ không chỉ là lời hát.
Mà còn là giọng hát.
Không chỉ là động tác múa.
Mà còn là không gian diễn xướng.
Không chỉ là nhạc cụ.
Mà còn là kỹ thuật chế tác, cách sử dụng và ý nghĩa văn hóa của từng loại nhạc cụ.
Chỉ khi toàn bộ hệ sinh thái văn hóa dân tộc được ghi nhận, di sản văn hoá mới được bảo tồn một cách toàn diện.
Những năm gần đây, nhiều địa phương trong cả nước đã bước đầu triển khai xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản văn hóa phi vật thể. Hàng nghìn giờ ghi âm, ghi hình nghệ thuật dân gian được thực hiện; nhiều bảo tàng, thư viện và trung tâm văn hóa xây dựng kho dữ liệu điện tử; một số lễ hội, làn điệu dân ca và nhạc cụ truyền thống được giới thiệu trên các nền tảng số.
Đây là tín hiệu tích cực.
Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Nông Hồng Hạnh, số hóa chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là làm cho dữ liệu ấy tiếp tục phát huy giá trị bản sắc văn hoá… Một làn điệu Then được số hóa cần trở thành học liệu trong trường học. Một bản sử thi cần được giới thiệu qua sách điện tử, phim tài liệu và nền tảng đa phương tiện. Và một điệu múa truyền thống cần được phục dựng bằng công nghệ thực tế ảo để người xem có thể trải nghiệm… Khi đó, công nghệ mới thực sự tạo ra sức sống mới cho nghệ thuật dân gian.
Nếu xét ở góc nhìn khác, công nghệ số còn góp phần kết nối nghệ nhân với công chúng. Thông qua các nền tảng trực tuyến, nghệ nhân có thể truyền dạy, giao lưu và giới thiệu nghệ thuật truyền thống vượt qua giới hạn không gian địa lý. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với những cộng đồng dân tộc sinh sống ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn...
Bên cạnh những cơ hội, quá trình số hóa cũng đặt ra không ít thách thức. Một số sản phẩm giới thiệu nghệ thuật dân gian trên mạng xã hội có xu hướng rút gọn, cắt ghép hoặc thay đổi nội dung để thu hút người xem. Không ít tiết mục bị tách khỏi không gian văn hóa vốn có. Có trường hợp sử dụng âm nhạc, trang phục hoặc nghi lễ theo cách thiếu chính xác. Điều đó có thể làm giảm giá trị nguyên gốc của di sản văn hoá...
Bởi vậy, các nhà nghiên cứu đều thống nhất rằng cộng đồng phải là chủ thể của quá trình số hóa. Nghệ nhân, già làng và người am hiểu văn hóa cần tham gia trực tiếp vào việc xây dựng dữ liệu, thẩm định nội dung và hướng dẫn cách thể hiện. Công nghệ chỉ là công cụ; chính cộng đồng mới là người giữ linh hồn của di sản.
Trong đó, đặc biệt là cần đào tạo đội ngũ cán bộ văn hóa có kiến thức về công nghệ số, đồng thời hỗ trợ nghệ nhân tiếp cận các phương tiện ghi âm, ghi hình, lưu trữ và chia sẻ dữ liệu. Khi nghệ nhân có thể chủ động kể câu chuyện của chính mình trên nền tảng số, nghệ thuật dân gian sẽ được lan tỏa bằng tiếng nói chân thực nhất.
Ứng dụng công nghệ số để bảo tồn, phát huy giá trị văn học dân gian của các dân tộc thiểu số phải gắn kết, kết nối chặt chẽ với việc bảo tồn, phát huy các thành tố văn hóa khác, như: phong tục tập quán, tiếng nói, chữ viết, trang phục, dân ca, dân vũ, dân nhạc… Trong tương lai, những công nghệ như: trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo, thực tế tăng cường, mô hình 3D và dữ liệu lớn sẽ tạo ra nhiều phương thức bảo tồn hiện đại hơn. Người xem có thể tham dự một lễ hội truyền thống từ xa, quan sát chi tiết từng động tác múa, từng nhạc cụ hay từng nghi lễ mà không làm ảnh hưởng đến không gian văn hóa của cộng đồng.
Nhưng dù công nghệ phát triển đến đâu, vẫn có một điều không thay đổi.
Nghệ thuật dân gian chỉ thực sự sống khi còn cộng đồng thực hành.
Một làn điệu dân ca không chỉ nằm trong dữ liệu.
Nó cần được cất lên.
Một điệu múa không chỉ nằm trong video.
Nó cần được trình diễn.
Một bản sử thi không chỉ nằm trong thư viện số.
Nó cần được kể bằng giọng kể của nghệ nhân.
Và đó chính là ý nghĩa sâu sắc của quá trình chuyển đổi số trong bảo tồn nghệ thuật dân gian.
Không phải để thay thế truyền thống.
Mà để truyền thống có thêm một không gian mới để tiếp tục tồn tại.
Không phải để di sản văn hoá trở thành dữ liệu vô tri.
Mà để dữ liệu góp phần nuôi dưỡng sức sống của di sản văn hoá.
Nghệ thuật Xòe Thái của tỉnh Sơn La và các tỉnh Tây Bắc đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại…Vì vậy, việc bảo tồn nghệ thuật dân gian của đồng bào các dân tộc thiểu số bằng công nghệ số không chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa hay của các nhà khoa học. Đó là trách nhiệm chung của toàn xã hội trong việc gìn giữ ký ức văn hóa của dân tộc. Khi công nghệ được sử dụng đúng hướng, kết hợp hài hòa với tri thức địa phương và vai trò chủ thể của cộng đồng, nghệ thuật dân gian sẽ được lưu giữ cho hôm nay, đặc biệt còn tiếp tục lan tỏa, truyền cảm hứng và đồng hành cùng sự phát triển của văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên số./.
