Lạng Sơn: Đánh thức di sản văn hoá thông qua chuyển đổi số

Trao đổi với báo chí, ông Lâm Văn Viên, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Lạng Sơn chia sẻ: Lạng Sơn có một lợi thế đặc biệt, đó là thiên nhiên và văn hóa cùng kể một câu chuyện. Câu chuyện ấy bắt đầu từ những tầng địa chất, những dãy núi đá vôi, hang động, hóa thạch và các dấu tích khảo cổ; tiếp nối bằng quá trình cư trú lâu dài của con người, để rồi kết tinh thành hệ thống di tích, lễ hội, tín ngưỡng, nghệ thuật dân gian và những làng quê giàu bản sắc văn hoá.

Năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt khi Công viên địa chất Lạng Sơn chính thức được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu. Với diện tích gần 5.000 km² và hơn 100 di sản địa chất, văn hóa, khảo cổ học đặc sắc, đây không chỉ là một danh hiệu, mà còn là sự khẳng định giá trị của một không gian di sản đặc biệt.

Và điều đặc biệt là giá trị của Công viên địa chất không nằm ở từng điểm đến riêng lẻ. Cái quan trọng chính là mối quan hệ giữa địa chất, cảnh quan, con người, văn hóa.

Tại hang Thẩm Khuyên, Kéo Lèng, các nhà khảo cổ đã phát hiện những di vật có niên đại khoảng 30.000 đến 470.000 năm; ở di chỉ Mai Pha có các hiện vật khoảng 3.500-5.000 năm; còn trũng Na Dương lưu giữ hóa thạch động, thực vật có niên đại khoảng 40-50 triệu năm.

Những con số ấy khiến một chuyến đi đến Lạng Sơn không còn đơn giản, cảm giác là hành trình ngắm cảnh. Và đó là hành trình đọc lịch sử của Trái đất và lịch sử của con người.

Trên nền địa chất ấy, các cộng đồng cư dân đã tạo dựng nên một không gian văn hóa đa dạng, như: Lễ hội Lồng tồng, Kỳ Cùng - Tả Phủ, Ná Nhèm; múa sư tử của người Tày, Nùng; hát sli; thực hành Then; tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ… đã làm nên chiều sâu văn hóa của xứ Lạng. Đặc biệt, Then và tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đều đã được UNESCO ghi danh trong các danh sách di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Theo đó, vấn đề đặt ra là: làm thế nào để những giá trị ấy trở thành động lực phát triển mà không bị thương mại hóa đơn giản, không bị tách khỏi cộng đồng và không bị biến thành những hiện vật trưng bày bất động?

Và có lẽ, câu trả lời có thể nằm ở chuyển đổi số…

Lạng Sơn thực tế không bắt đầu từ con số không. Tỉnh đã triển khai hệ thống du lịch thông minh, mã QR tại các điểm di tích, số hóa dữ liệu và từng bước xây dựng các điểm đến thông minh. Đến năm 2024, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn cho biết: Đã xây dựng Trung tâm Ngân hàng dữ liệu di sản văn hóa phi vật thể với khoảng 60 phim và gần 5.000 ảnh tư liệu; 30 điểm di tích, di tích cách mạng được trang bị bảng quét mã QR.

Đây là bước chuyển quan trọng, đó là từ bảo tồn bằng hiện vật sang bảo tồn bằng dữ liệu; từ giới thiệu trực tiếp sang mở rộng không gian tiếp cận di sản trên môi trường số… Vì vậy, một du khách đứng trước chùa Tam Thanh có thể dùng điện thoại quét mã để tìm hiểu lịch sử. Một người chưa từng đặt chân đến vùng đất Lạng Sơn vẫn có thể tiếp cận hình ảnh, câu chuyện về di sản. Một nghệ nhân có thể được ghi âm, ghi hình để tiếng hát, cách diễn xướng và tri thức văn hóa không chỉ tồn tại trong trí nhớ của một thế hệ.

Nhưng giá trị lớn hơn của chuyển đổi số là tạo ra khả năng kể lại di sản văn hoá bằng nhiều lớp thông tin.

Một ngọn núi có thể được giới thiệu từ góc độ địa chất. Nhưng cũng có thể kể câu chuyện về truyền thuyết dân gian gắn với ngọn núi ấy.

Một hang động có thể được giới thiệu bằng niên đại địa chất. Nhưng đồng thời có thể kết nối với dấu tích khảo cổ và câu chuyện cư trú của con người.

Một lễ hội có thể được giới thiệu bằng lịch sử hình thành. Nhưng cũng có thể mở rộng sang âm nhạc, trang phục, ẩm thực, nghề thủ công và sinh kế của cộng đồng.

Khi những dữ liệu ấy được kết nối, mỗi điểm đến không còn là một điểm trên bản đồ mà trở thành một câu chuyện số.

Đây cũng là hướng mà Lạng Sơn đang đặt ra. Các bài toán chuyển đổi số của tỉnh trong lĩnh vực du lịch bao gồm số hóa 3D Công viên địa chất, đưa các điểm du lịch và di tích lên bản đồ số, xây dựng bản đồ tài nguyên du lịch, ứng dụng AI, mã QR và các nền tảng số nhằm nâng cao trải nghiệm của du khách.

Nếu thực hiện tốt, công nghệ sẽ giúp Lạng Sơn giải quyết một bài toán quan trọng: kéo dài thời gian và không gian trải nghiệm của du khách.

Du khách không chỉ đến rồi đi.

Trước chuyến đi, họ có thể tìm hiểu.

Trong chuyến đi, họ có thể tương tác.

Sau chuyến đi, họ tiếp tục khám phá.

Một lễ hội diễn ra vài ngày nhưng dữ liệu số về lễ hội có thể tồn tại quanh năm. Một nghệ nhân không thể gặp hàng nghìn du khách cùng lúc, nhưng câu chuyện được số hóa có thể tiếp cận hàng triệu người.

Đó chính là cách di sản có thể đi xa mà không cần rời khỏi nơi nó được sinh ra.

Thực tế thị trường cũng cho thấy dư địa rất lớn. Trong 6 tháng đầu năm 2025, Lạng Sơn ước đón 3,1 triệu lượt khách, tăng 4,7% so với cùng kỳ năm 2024; doanh thu du lịch ước đạt 2.900 tỷ đồng, tăng 12,6%. Đến cuối năm 2025, ngành du lịch tỉnh ước đạt khoảng 4,4 triệu lượt khách và 4.500 tỷ đồng doanh thu.

Những con số ấy cho thấy di sản đã có khả năng chuyển hóa thành giá trị kinh tế. Nhưng để tạo ra bước bứt phá, Lạng Sơn cần đi xa hơn việc quảng bá điểm đến.

Cần quảng bá cả hệ sinh thái giá trị di sản văn hoá.

Du khách đến Công viên địa chất không chỉ mua một chuyến tham quan. Họ có thể sử dụng dịch vụ lưu trú cộng đồng, thưởng thức ẩm thực Tày - Nùng, mua sản phẩm OCOP, trải nghiệm nghề truyền thống, tham gia lễ hội, nghe hát Then, khám phá cảnh quan và tìm hiểu địa chất.

Khi đó, một di sản văn hoá có thể tạo ra thu nhập cho nhiều chủ thể.

Người làm du lịch có lợi ích.

Nghệ nhân có thêm không gian thực hành.

Người dân có thêm sinh kế.

Hợp tác xã có thêm thị trường.

Doanh nghiệp có thêm sản phẩm.

Và chính cộng đồng trở thành lực lượng bảo vệ di sản văn hoá.

Đây là điểm mấu chốt của quá trình phát triển bền vững.

Do vậy, chúng ta không thể bảo tồn di sản bằng cách tách di sản khỏi đời sống. Di sản chỉ thực sự sống khi cộng đồng còn thực hành, còn tự hào và còn có lợi ích chính đáng từ việc gìn giữ di sản văn hoá... Đặc biệt là Nghị quyết số 19/2025/NQ-HĐND ngày 15/07/2025 của Hội đồng nhân dân tỉnh Lạng Sơn đã ban hành quy định một số chính sách hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn và phát huy giá trị công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn giai đoạn 2025-2030. Đây là một nền tảng chính sách quan trọng để kết nối bảo tồn với phát triển…

Tuy nhiên, trong quá trình chuyển đổi số cũng đặt ra những yêu cầu mới. Số hóa không thể chỉ là đưa ảnh lên mạng hay đặt mã QR tại một điểm di tích. Nếu dữ liệu thiếu chính xác, nội dung nghèo nàn hoặc cách kể chuyện thiếu chiều sâu, công nghệ chỉ tạo ra một lớp vỏ hiện đại bên ngoài di sản văn hoá.

Vì vậy, điều đặc biệt quan tâm, tiếp tục nghiên cứu khoa học, bài bản trên cơ sở tiềm năng, lợi thế sẵn có, tỉnh Lạng Sơn cần xây dựng là một hệ sinh thái dữ liệu di sản văn hoá có chiều sâu, chính xác và do chính cộng đồng tham gia, gồm: (1) Cần số hóa tư liệu. (2) Cần xây dựng cơ sở dữ liệu về nghệ nhân. (3) Cần ghi âm, ghi hình các làn điệu dân gian. Cần lập hồ sơ số về lễ hội, nghề thủ công, ẩm thực. (4) Cần số hóa không gian địa chất, khảo cổ. (5) Cần ứng dụng 3D, thực tế ảo và AI nhưng phải đặt dưới sự kiểm soát của các chuyên gia và cộng đồng. (6) Và quan trọng hơn, cần bảo đảm dữ liệu về văn hóa được xác minh, tôn trọng quyền của chủ thể văn hóa và tránh diễn giải sai lệch.

Và nếu làm được như vậy, quá trình chuyển đổi số sẽ giúp quảng bá Lạng Sơn, đặc biệt còn giúp tỉnh xây dựng một phương thức quản trị di sản văn hoá hiện đại.

Dữ liệu về lượng khách có thể hỗ trợ phân luồng và bảo vệ điểm đến.

Dữ liệu về môi trường có thể giúp giám sát sức chịu tải.

Dữ liệu về hành vi du khách có thể hỗ trợ thiết kế sản phẩm.

Dữ liệu về cộng đồng có thể giúp xác định nơi cần đầu tư.

Công nghệ, khi ấy, không chỉ phục vụ du khách, đồng thời còn phục vụ bảo tồn và quản trị phát triển.

Và đây là hướng đi phù hợp với tinh thần của một Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, đó là bảo tồn không tách rời phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao đời sống cộng đồng.

Tỉnh Lạng Sơn đang đứng trước một cơ hội hiếm có. Một bên là di sản địa chất có chiều sâu hàng triệu năm; một bên là di sản văn hóa được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ; ở giữa là con người hôm nay với công nghệ số trong tay.

Nếu biết kết nối ba yếu tố ấy, tỉnh Lạng Sơn có thể tạo nên một mô hình phát triển khác biệt: lấy di sản làm nền tảng, văn hóa làm linh hồn, cộng đồng làm chủ thể và chuyển đổi số làm đòn bẩy.

Khi ấy, danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO không chỉ nằm trên tấm bằng. Và nó sẽ hiện diện trong từng sản phẩm du lịch, từng câu chuyện của nghệ nhân, từng làng quê, từng sản phẩm nông nghiệp, từng trải nghiệm của du khách và trong chính sinh kế của người dân.

Và đó mới là cách biến lợi thế di sản văn hoá thành sức mạnh phát triển, để xứ Lạng được biết đến là vùng đất giàu truyền thống và cảnh sắc, đặc biệt còn trở thành một điểm sáng về khai thác di sản văn hoá theo hướng xanh, số, sáng tạo và bền vững theo tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.../.