Cúng thần Rừng - Tín ngưỡng đẹp của người Pu Péo

Với những ý nghĩa sâu sắc đó, ngày 19/7/2026, tức ngày 6/6 Âm lịch, người Pu Péo sinh sống tại các xã Phó Bảng, Thắng Mố, tỉnh Tuyên Quang đã tổ chức lễ cúng thần Rừng. Người Pu Péo hiện có 925 người, cư trú chủ yếu tại tỉnh Tuyên Quang. 

Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, các khu vực người Pu Péo sinh sống đều có một khu rừng cấm. Bà con quan niệm đó là nơi thần Rừng cư ngụ. Với người Pu Péo, thần Rừng có vị trí đặc biệt quan trọng, có ảnh hưởng nhất và được cầu khấn trong hầu hết các nghi lễ thờ cúng.

Rừng cấm còn là nơi ở của nhiều vị thần khác, của Tổ tiên từ nhiều đời trước không còn được thờ cúng trong gia đình; là nơi dừng chân, hội tụ của thế giới các vị thần mỗi khi qua lại gặp nhau. Vì ý nghĩa linh thiêng đó, rừng cấm được người dân gìn giữ cẩn thận, không được vào khu vực này để chặt cây, lấy củi, săn bắn… nhằm tránh xâm phạm nơi ở của thần.

Hằng năm, lễ cúng thần Rừng thường được tổ chức vào ngày 6/6 Âm lịch, trừ trường hợp ngày đó trùng vào ngày Mùi hoặc ngày Dậu - hai con vật được đem làm đồ tế lễ) thì có thể tổ chức sớm hoặc muộn hơn. Địa điểm tổ chức lễ cúng là khu vực bìa rừng, phía sau làng. Bà con góp tiền mua lễ vật, mời thầy cúng.

Sáng mùng 6/6, mỗi gia đình cử một đại diện, thường là chủ nhà, mang những lễ vật đã chuẩn bị trước đến một nhà gần rừng nhất. Trước khi ra cúng rừng, người chủ gia đình thắp hương cho Tổ tiên trong nhà. Chủ trì lễ cúng là thầy cúng, thường là người có uy tín, được đồng bào nể trọng. Trong tháng diễn ra lễ cúng thần Rừng, thầy cúng phải kiêng ăn thịt chó.

Lễ cúng thần rừng được chia làm hai phần: cúng dâng lễ (cúng sống) và cúng chính (cúng chín).

Cúng dâng lễ: đầu tiên, thầy cúng cho buộc hai con gà còn sống vào chân đàn cúng, con dê được buộc gần đó. Mười nắm cơm cắt sẵn, trên có miếng trứng (hoặc thịt luộc) được đặt lên ban thờ. Bên dưới là một nong cơm nắm được xếp thành năm hàng, không quy định số lượng, hàng trên cùng là một nắm cơm to, trên đặt một lòng đỏ trứng gà. Các hàng cơm nắm thể hiện quan niệm của người Pu Péo về thế giới thần linh, trên cùng là thần rừng, dưới là các thần linh được phân theo cấp bậc.

Thầy cúng thắp hương, rót rượu vào 4 chiếc chén và đọc bài cúng để mời thần rừng, các vị thần và Tổ tiên về dự, bày tỏ lòng thành kính với họ. Dân làng dâng lễ vật mời các vị thần chứng nhận cho lòng thành của họ. Kết thúc bài cúng, thầy cúng sai người mang gà đi cắt tiết. Gà được cắt tiết để nguyên con bày hai bên nong, đầu đặt lên lá dong hoặc lá chuối. Bát tiết được đặt phía trên nong, hai bên là hai chai rượu, 4 chén rượu đặt ở bốn góc nong. Thầy cúng vừa cúng vừa vung cành tre nhỏ. Khoảng 15 phút sau, thầy cúng cho mang đôi gà đi và dắt con dê vào, đọc bài cúng khác để báo cáo với thần Rừng đây là lễ vật thứ hai dâng lên, xin thần làm chứng. Sau đó, thầy cúng cử người mang dê đi cắt tiết rồi mang cả chậu tiết và con dê đưa lên đàn tiếp tục cúng. Kết thúc phần này, thầy cúng sai mọi người mang dê đi mổ.

Cúng chính: Dê được thui, riêng nội tạng để sống, đặt bên cạnh đàn cúng. Thầy cúng khấn báo cho các thần biết lễ vật mà dân làng dâng lên nguyên vẹn, đầy đủ. Sau đó, nội tạng dê được mang đi làm chín. Đối diện đàn cúng chính là một tấm phên nhỏ đặt trên một thanh tre cao khoảng 1m, cắm trên nền đất, phía trên đặt một tấm lá dong. Thầy cúng cử người dùng một thanh tre, bê chậu tiết dê chấm lên lá dong đó các chấm nhỏ. Đây là đàn cúng tượng trưng, cúng những ma dữ hay hại con người và những hồn ma vô chủ, không có nơi cư ngụ. Trong lúc người dân chấm tiết dê, thầy cúng đứng cạnh khấn gọi hồn những ma đó về cùng tham dự lễ cúng.

Tiếp đó, thầy cúng quay lại ban cúng chính, đặt vào nong 5 chiếc bát có nội tạng của con dê đã luộc chín, thắp thêm hương, rót thêm rượu, bắt đầu cho bài cúng chính. Thầy cúng tay cầm một cành cây, mỗi điểm nhấn trong bài cúng, thầy lại vung cành cây lên phẩy qua, phẩy lại trước ban thờ. Bài cúng kể về công lao của thần Rừng, sự tích của đất trời và các vị thần, với hàm ý dân làng không quên nguồn gốc, công lao của thần Rừng, Tổ tiên và các vị thần đã phù trợ cho dân làng; cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, con người khỏe mạnh, no đủ... Kết thúc bài cúng, thầy cúng cầm theo một con dao nhỏ đến đàn cúng các vong hồn và ma quỷ, kể tội các vong hồn, ma quỷ đã quấy nhiễu, làm hại dân làng, rồi dùng con dao hất đổ đàn cúng với ý nghĩa xua đuổi những điều xấu và ma quỷ.

Sau lễ cúng, mọi người cùng nấu nướng và ăn tại chỗ, gia đình nào bận việc không tham dự được thì dân làng chia phần cho đem về. Tiếp đó, mọi người hào hứng tham gia phần hội với các trò chơi dân gian như đánh yến, đánh sảng, đu quay, góp phần thắt chặt thêm tình cảm gắn bó, đoàn kết trong cộng đồng.

Bao đời nay, người Pu Péo luôn tâm niệm triết lý sống: “Rừng còn thì bản còn, nước còn thì người còn” nên tuy sinh sống ở nơi rẻo cao còn gặp nhiều khó khăn, song đồng bào luôn duy trì đều đặn lễ cúng thần Rừng, nhằm thể hiện tình yêu thiên nhiên sâu sắc, ý thức bảo vệ rừng, bảo vệ nguồn nước, bảo vệ môi trường, cùng khát vọng cháy bỏng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, mùa màng bội thu. Lễ hội cúng thần Rừng không chỉ là nét sinh hoạt văn hóa tâm linh mang ý nghĩa tín ngưỡng sâu sắc, mà còn là biểu tượng cho mối quan hệ hài hòa, gắn kết giữa con người với thiên nhiên, góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của mỗi người trong việc chung tay bảo vệ rừng, gìn giữ môi trường sinh thái để hướng tới sự phát triển xanh, bền vững.