Cuộc đối thoại giữa nghệ thuật dân gian và rừng già

Ẩn mình giữa không gian xanh của Măng Đen, vườn tượng nghệ thuật níu chân du khách bằng vẻ đẹp nguyên sơ của hàng trăm tác phẩm điêu khắc gỗ được chế tác hoàn toàn thủ công. Gọi là vườn nhưng thực ra các tác phẩm được đặt rải rác dưới tán rừng nguyên sinh, trên những lối đi lát đá. Chính thiên nhiên trở thành sân khấu hoàn hảo để mỗi pho tượng hòa vào hơi thở của núi rừng, tạo nên một bảo tàng ngoài trời vừa nguyên sơ, vừa giàu chiều sâu văn hóa.

Dạo bước giữa khu vườn, người xem có cảm giác như đang đi qua từng chương của một cuốn “biên niên sử” bằng gỗ. Mỗi bức tượng tuy thô mộc nhưng rất có hồn, khắc họa hình ảnh người phụ nữ giã gạo, dệt vải, bế con; người đàn ông đi săn, làm rẫy; già làng trầm ngâm bên ché rượu cần; nghệ nhân đánh cồng chiêng; những đôi trai gái yêu nhau... Sự đa dạng về tư thế, thần thái của các bức tượng tạo nên một không gian sống động và đầy cảm xúc.

Ngoài tượng người, vườn tượng còn trưng bày các bức tượng động vật như chó, mèo, heo, voi, rắn, khỉ, chim với nhiều ý nghĩa. Chẳng hạn voi tượng trưng cho sức mạnh, chim đại diện cho sự tự do, rắn gắn với tín ngưỡng tâm linh... Thậm chí có cả những tác phẩm khắc họa vẻ đẹp khỏa thân hay biểu tượng phồn thực, những hình ảnh hoàn toàn không mang ý nghĩa phô diễn thô tục mà chứa đựng trong đó quan niệm cởi mở về sự sinh sôi nảy nở của sự sống.

Điều làm nên giá trị nghệ thuật của vườn tượng là khác với nhiều loại hình điêu khắc khác, người nghệ nhân có thể không học mỹ thuật chuyên nghiệp nhưng hiểu rất rõ đời sống cộng đồng của mình. Vậy nên, họ không cố tái hiện chính xác hình thể con người, loài vật mà chỉ chắt lọc lấy cái thần. Một gương mặt có thể rất ít chi tiết, một thân người không tuân theo tỷ lệ giải phẫu… nhưng càng giản lược bao nhiêu, cảm xúc lại càng mãnh liệt bấy nhiêu. 

Theo quan niệm của các dân tộc tại chỗ trên cao nguyên đất đỏ, gỗ là một phần của thiên nhiên có linh hồn. Vì vậy, điêu khắc tượng gỗ cần thể hiện được sự trân trọng đối với rừng. Người nghệ nhân không cố biến khúc gỗ thành những hình khối cân đối hay chuẩn mực của nghệ thuật hàn lâm, mà đề cao sự chân thực cảm xúc và sức biểu đạt. Vì thế, họ luôn tìm cách giữ lại vẻ tự nhiên vốn có, để từng đường vân, mắt gỗ cũng có cơ hội thể hiện nỗi nhớ, niềm yêu, khát vọng sinh sôi, tình mẫu tử, sự kính trọng dành cho già làng hay niềm tin vào các đấng thần linh… Triết lý ấy khiến mỗi tác phẩm đều mang cá tính riêng, không có bản sao hoàn toàn giống nhau, tạo nên vẻ đẹp chiều sâu văn hóa.

Vườn tượng thực chất là một cuộc đối thoại giữa nghệ thuật dân gian và rừng già. Nếu chuyển những bức tượng ấy vào một nhà triển lãm hiện đại, chắc hẳn cảm xúc sẽ giảm sút rất nhiều. Chiêm ngưỡng những bức tượng mộc mạc giúp người xem tự ngẫm, tự hiểu ra nhiều triết lý khi không gian trưng bày của nó được đặt giữa thiên nhiên, giữa đá núi, cỏ cây và tiếng suối ngàn, đúng với môi trường mà chúng vốn thuộc về. Nếu tượng đá của nhiều nền văn hóa khác hướng tới sự bất biến thì tượng gỗ Tây Nguyên lại chấp nhận sự hữu hạn. Mưa nắng rồi sẽ làm gỗ bạc màu, rêu phong rồi sẽ phủ lên từng thớ gỗ, thân tượng sẽ dần nứt nẻ theo tháng năm. Song giữa không gian ấy, người xem ngộ ra rằng đó không phải là sự mất mát, mà là sự trở về. Gỗ sinh ra từ rừng, hiện diện trong đời sống con người và sẽ có ngày hòa lại vào đất rừng...

Phải chăng dưới những nhát đục tài hoa của người thợ, những pho tượng đứnglặng im giữa thiên nhiên lại đang “cất tiếng” giúp du khách thấu cảm được các triết lý của cư dân Tây Nguyên luôn biết sống hài hòa với thiên nhiên, trân trọng cội nguồn và bình thản trước quy luật sinh - lão - diệt của tự nhiên, góp phần mở ra cơ hội tiếp cận di sản tinh thần phong phú mà sâu sắc của cộng đồng cư dân sở tại nơi đại ngàn hùng vĩ.