Vẻ đẹp Mù Cang ChảiTrong hành trình sáng tác của nhạc sĩ An Thuyên, núi rừng và con người vùng cao, miền núi là một mạch nguồn cảm hứng quan trọng. “Thơ tình của núi” được sáng tác năm 1994. Tác phẩm thuộc mạch ca khúc viết về vùng cao, miền núi, người lính và tình yêu, với chất liệu dân gian được xử lý theo ngôn ngữ âm nhạc mới.
Đặt ca khúc vào toàn bộ phong cách sáng tác của An Thuyên, có thể thấy đây không phải một sự lựa chọn ngẫu nhiên. Ông vốn được nhìn nhận như một nhạc sĩ có khả năng cách tân dân ca, đưa những chất liệu dân gian của nhiều vùng miền vào ca khúc mới. Ông Nông Quốc Bình, Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam từng nhận xét “Em chọn lối này” (1971), “Chín bậc tình yêu” (1992, “Thơ tình của núi” (1994) là những ca khúc mang dấu ấn dân ca mới của các dân tộc miền núi phía Bắc…
Và chính ở điểm này, “Thơ tình của núi” có một giá trị đặc biệt, đó là An Thuyên không bê nguyên một làn điệu dân gian vào ca khúc, mà tìm cách chuyển hóa tinh thần dân gian thành ngôn ngữ âm nhạc của mình.
Một cuộc gặp giữa núi rừng và con người.
Với “Thơ tình của núi”, nhạc sĩ An Thuyên không chỉ kể một câu chuyện tình giữa người lính và cô gái vùng cao, miền núi. Đặc biệt, ông đưa người nghe vào một không gian Tây Bắc giàu chất thơ, nơi bản làng, bậc thang, con suối, hoa ban, điệu xòe và những cuộc gặp gỡ tình cờ cùng hòa vào một mạch cảm xúcNgay từ những câu mở đầu, người nghe đã được đặt vào một không gian địa lý rất đặc trưng, như: “Bản em lưng chừng núi, lưng chừng đèo…”… Hình ảnh “lưng chừng núi, lưng chừng đèo” vừa xác định không gian vùng cao, miền núi, vừa tạo ra một cảm giác chênh vênh, xa xôi. Nhưng ngay sau đó, địa hình ấy lại được thi vị hóa bằng hình ảnh “bậc thang” và “cung đàn”. Từ một cảnh quan địa lý, núi rừng chuyển thành một không gian âm nhạc.
Đây là thủ pháp nghệ thuật rất đẹp của An Thuyên, đó là thiên nhiên không đứng ngoài câu chuyện tình yêu mà tham gia vào câu chuyện ấy.
Tình yêu cá nhân trong “Thơ tình của núi” không đối lập với cộng đồng. Ngược lại, nó được cộng đồng chứng kiến và bao bọc. Người lính tìm đến bản, cô gái rời cuộc vui để gặp anh, rồi trao một vòng nhỏ như một dấu hiệu của sự gắn kết, bền chặt.
Chiếc vòng nhỏ ấy có thể được đọc như một biểu tượng của lời hẹn ước.
Không cần một lời thề lớn lao, không cần những biểu tượng quá đỗi trừu tượng, chỉ một món quà nhỏ đã đủ để tình yêu có hình hài.
Và từ đó xuất hiện một câu hát mang tính khái quát: “Và từ ấy người lính có thơ tình…”. Chính chữ “thơ” ở đây làm nên chiều sâu của nhan đề bài hát.
Người lính vốn sống trong không gian của nhiệm vụ, hành quân, tuần tra, gian khổ. Nhưng khi gặp tình yêu, đời sống ấy được nhìn bằng một ánh mắt khác. Núi rừng vốn khắc nghiệt trở nên thơ mộng. Con đường tuần tra trở thành con đường dẫn đến cuộc gặp. Bản làng trở thành nơi lưu giữ kỷ niệm.
Tình yêu không làm người lính rời khỏi nhiệm vụ; tình yêu khiến không gian biên cương trở nên có ý nghĩa hơn.
Đó là một cách nhìn rất đẹp về người lính.
“Tìm người thương thì hãy qua thác ghềnh sẽ gặp”, câu hát giàu tính biểu tượng, sức mạnh của tình yêu đôi đứa...
Nếu phải lựa chọn một trong những câu có sức gợi nhất của tác phẩm, có lẽ không thể bỏ qua hình ảnh “thác ghềnh”.
Thác ghềnh trước hết là địa hình của núi rừng. Nhưng trong cấu trúc biểu tượng của bài hát, nó còn là thử thách của tình yêu.
Muốn gặp người thương, phải đi qua thác ghềnh.
Chính vì vậy, tình yêu không được hình dung như một con đường bằng phẳng. Nó cần sự tìm kiếm, bền chặt, gắn kết và vượt qua khoảng cách. Đặc biệt, khi đặt nhân vật là người lính, “thác ghềnh” còn có thể được hiểu rộng hơn như những gian khó của cuộc đời người chiến sĩ nơi miền biên viễn.
Tình yêu trở thành một một sức mạnh, một điểm tựa tinh thần để con người vượt qua những nhọc nhằn.
Ở đây, chất trữ tình và chất người lính hòa vào nhau rất tự nhiên.
Không có sự lên gân, cứng nhắc.
Không có những lời tuyên ngôn lớn.
Chỉ có núi, có thác, có bản làng và một người thương ở phía bên kia những con đường.
Nhưng chính sự giản dị ấy tạo nên sức lay động, cảm xúc chạm đến trái tim.
“Một rừng ban nở trắng xinh, một tình yêu tôi có…”
Đoạn kết của ca khúc đưa cảm xúc trở về với hình ảnh hoa ban. Nhưng nếu ở phần đầu, hoa ban là chứng nhân của cuộc gặp thì ở cuối bài, hoa ban đã trở thành ký ức của tình yêu.
Một rừng ban.
Một tình yêu.
Hai hình ảnh đặt cạnh nhau tạo thành một sự song hành rất đẹp.
Rừng ban thuộc về thiên nhiên.
Tình yêu thuộc về con người.
Nhưng trong âm nhạc An Thuyên, hai thế giới ấy không tách rời. Tình yêu được gửi vào núi rừng; núi rừng lại lưu giữ tình yêu.
Vì vậy, nhan đề “Thơ tình của núi” có thể được hiểu theo nhiều lớp nghĩa. Đó là bài thơ tình của con người giữa núi rừng; đồng thời, chính núi rừng cũng trở thành một chủ thể làm nên bài thơ tình.
Núi không chỉ là nơi tình yêu xảy ra. Núi trở thành ký ức của tình yêu.
Giá trị văn hóa đặc sắc trong một tình ca.
Nếu xét ở quan điểm văn hóa dân tộc, “Thơ tình của núi” được đặc biệt quan tâm bởi tác phẩm không sử dụng miền núi như một phông nền để làm đẹp cho bài hát. An Thuyên đưa vào tác phẩm những yếu tố có sức nhận diện văn hóa rõ rệt: bản làng, ruộng bậc thang, con suối, hoa ban, điệu xòe, vòng trao duyên và hình ảnh người lính.
Những yếu tố ấy tạo nên một không gian văn hóa Tây Bắc bằng âm nhạc.
Tất nhiên, cần phân biệt không gian nghệ thuật trong ca khúc với một bản ghi chép dân tộc học. “Thơ tình của núi” là sáng tạo nghệ thuật; những hình ảnh văn hóa được lựa chọn, tổ chức và thi vị hóa để phục vụ câu chuyện tình yêu.
Hoa ban và thiếu nữ vùng caoTiến sĩ Lò Giàng Páo, Uỷ viên Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ Kinh tế miền núi Việt Nam, Uỷ viên Ban Thường vụ Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam cho rằng: Giá trị của tác phẩm ở chính khả năng đưa văn hóa vùng cao, miền núi đến với công chúng bằng ngôn ngữ nghệ thuật dễ tiếp nhận. Bài hát không giảng giải về văn hóa, mà để văn hóa hiện diện tự nhiên trong hình ảnh, âm thanh và câu chuyện.
Và đây cũng là một phương thức quan trọng để văn hóa dân tộc thiểu số bước vào đời sống đương đại, đó là không phải bằng sự trưng bày khô cứng, mà bằng cảm xúc.
Dấu ấn An Thuyên, cách tân dân ca bằng tâm hồn người lính.
Trong âm nhạc Việt Nam, An Thuyên có một vị trí riêng khi ông nhiều lần khai thác chất liệu dân gian để tạo nên những ca khúc mới. Vì vậy, “Thơ tình của núi” có thể được đặt trong dòng sáng tác mà ở đó dân ca không được sao chép nguyên dạng mà được chuyển hóa thành một ngôn ngữ mới. Báo chí từng nhận định ông là người cách tân dân ca, bởi âm nhạc của ông thấm đẫm chất liệu dân gian nhưng được tổ chức theo tư duy của một nhạc sĩ hiện đại.
Đó là lý do bài hát có thể vừa mang màu sắc miền núi, vừa gần gũi với công chúng rộng rãi.
Một tác phẩm hay không nhất thiết phải làm người nghe hiểu hết mọi tầng nghĩa ngay lần đầu tiên.
Nó cần khiến người nghe muốn trở lại.
“Thơ tình của núi” có sức sống ấy bởi mỗi lần nghe, người ta có thể nhìn thấy một lớp nghĩa khác, đó là một chuyện tình, một bức tranh Tây Bắc, một ký ức người lính, một câu chuyện văn hóa hoặc đơn giản là nỗi nhớ về một miền núi xa xôi.
Và có lẽ đó là giá trị lâu bền nhất và đi cùng năm tháng của tác phẩm.
Người nhạc sĩ tài hoa đã biến một cuộc gặp gỡ thành tình yêu, biến tình yêu thành ký ức và biến ký ức thành âm nhạc.
Để rồi khi giai điệu “Thơ tình của núi” vang lên, người nghe không chỉ hình dung một cô gái bên suối, một người lính trên đường tuần tra hay một rừng ban trắng.
Người nghe còn cảm nhận được một miền núi nơi con người sống giữa thiên nhiên, nơi tình yêu được thử thách bởi thác ghềnh nhưng cũng được núi rừng chở che.
Và trên hết, tác phẩm cho thấy một điều giản dị mà sâu sắc, như: tình yêu đẹp nhất không phải là tình yêu đứng tách khỏi quê hương, mà là tình yêu đã hòa vào đất đai, con người và ký ức của một vùng đất.
Đó chính là lúc một bài hát trở thành một bài thơ.
Và núi rừng, từ một không gian địa lý đã trở thành một phần của trái tim con người…/.
