Mo Mường trên hành trình trở thành di sản của thế giới

“Bộ bách khoa thư dân gian” của người Mường

Dân tộc Mường có dân số đông thứ tư trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, sau người Kinh, Tày và Thái. Đồng bào Mường hiện cư trú tập trung tại Hà Nội, Phú Thọ, Thanh Hóa, Ninh Bình, Sơn La, Đắk Lắk. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, cộng đồng người Mường đã sáng tạo và lưu giữ một kho tàng văn hóa đặc sắc, trong đó Mo Mường được xem là di sản tiêu biểu nhất, kết tinh tri thức, tín ngưỡng và lịch sử của dân tộc.

Trong đời sống văn hóa của người Mường, Mo là loại hình diễn xướng dân gian gắn với các nghi lễ tín ngưỡng, hiện diện trong nhiều dấu mốc của đời người, từ khi sinh ra cho đến khi trở về với Tổ tiên. Mo Mường được thực hành trong không gian gia đình và cộng đồng, tùy theo từng nghi lễ cụ thể.

Chủ thể thực hành Mo Mường là các thầy mo. Họ là những người nắm giữ kho tàng tri thức, thuộc hàng nghìn, thậm chí hàng vạn câu mo, đồng thời am hiểu phong tục, tập quán và là người có uy tín được cộng đồng tin tưởng. Khi thực hành nghi lễ, thầy mo là người nói, đọc, hát các bài mo. Người Mường không có hệ thống chữ viết riêng nên các bài mo của người Mường được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác bằng phương pháp truyền miệng.

Với dung lượng đồ sộ và nội dung phong phú, Mo Mường được các nhà nghiên cứu ví như một “bộ bách khoa thư dân gian” của người Mường. Hàng chục nghìn câu mo đã phản ánh nhiều phương diện trong đời sống cộng đồng, từ quan niệm về nguồn gốc vũ trụ, lịch sử, phong tục, tín ngưỡng đến kinh nghiệm sản xuất và cách ứng xử giữa con người với con người, con người với tự nhiên. Qua đó, Mo Mường còn gửi gắm những quan niệm về lòng nhân ái, sự biết ơn và trách nhiệm với gia đình, cộng đồng.

Không chỉ chứa đựng những giá trị về văn học và lịch sử, Mo Mường còn lưu giữ kho từ vựng tiếng Mường cổ vô cùng phong phú. Đây là nguồn tư liệu quý giá giúp nghiên cứu ngôn ngữ, văn hóa và đời sống tinh thần của cư dân Mường qua nhiều thế kỷ.

Từ bảo tồn di sản đến hành trình vươn tầm thế giới

Năm 2024, Chính phủ đã đồng ý với đề nghị của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về việc đệ trình UNESCO xem xét đưa di sản văn hóa phi vật thể Mo Mường tại Hà Nội, Phú Thọ, Thanh Hóa, Ninh Bình, Sơn La, Đắk Lắk vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong hành trình đưa một di sản đặc sắc của dân tộc Mường đến với cộng đồng quốc tế.

Từ đó đến nay, nhiều hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản đã được các tỉnh, thành phố triển khai, như: sưu tầm, thống kê, biên soạn từ điển Mo Mường; ghi âm, ghi hình, tư liệu hóa, số hóa di sản và tổ chức các hội thảo khoa học trong nước, quốc tế. Một số nghệ nhân cũng chủ động sử dụng điện thoại thông minh, máy quay và các nền tảng mạng xã hội để ghi lại, chia sẻ những bài mo, nghi lễ truyền thống.

Để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống, những giá trị của Mo cần được phát huy phù hợp với bối cảnh đương đại, phục vụ sự phát triển kinh tế - xã hội. Kho tàng sử thi, thần thoại và các câu chuyện dân gian trong Mo Mường chứa đựng nhiều chất liệu có thể được khai thác trong văn học, điện ảnh, sân khấu, hoạt hình, từ đó đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Trong lĩnh vực du lịch, Mo Mường có thể được giới thiệu trong tổng thể không gian văn hóa Mường, gắn với nhà sàn, cồng chiêng, ẩm thực, trang phục,… để mang đến những trải nghiệm mang bản sắc riêng, tạo nên sức hút đối với du khách.

Bên cạnh đó, Mo Mường còn là nguồn tư liệu giàu giá trị cho giáo dục. Việc lựa chọn những trích đoạn phù hợp đưa vào hoạt động ngoại khóa sẽ giúp thế hệ trẻ tiếp cận di sản một cách gần gũi, sinh động hơn, từ đó góp phần hình thành ý thức gìn giữ và trao truyền văn hóa.

Hơn cả một loại hình diễn xướng dân gian, Mo Mường là ký ức văn hóa của một dân tộc, là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, đồng thời là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam trên hành trình hội nhập và phát triển./.