Đánh thức sức sống di sản then trong cộng đồng

Trao truyền và tiếp nối

Then không chỉ là những câu hát đi cùng tiếng đàn tính. Trong mỗi làn điệu còn lưu giữ ngôn ngữ, văn học dân gian, âm nhạc, tín ngưỡng, phong tục và quan niệm sống của cộng đồng Tày, Nùng, Thái. Bởi vậy, khi UNESCO ghi danh Thực hành then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo tồn những giá trị đã có mà quan trọng hơn là làm thế nào để then tiếp tục được thực hành trong đời sống.

Ở Bắc Ninh, những buổi sinh hoạt của các câu lạc bộ hát then - đàn tính không cầu kỳ về hình thức nhưng đều đặn và bền bỉ. Người biết hát truyền cho người chưa biết; người lớn tuổi hướng dẫn lớp trẻ; những làn điệu cổ được luyện tập cùng các sáng tác mới. Qua đó, then không nằm yên trong ký ức mà tiếp tục được cất lên bằng tiếng hát, tiếng đàn của những người đang sống hôm nay.

Tại xã Sơn Hải, Câu lạc bộ Hát then - Đàn tính duy trì sinh hoạt định kỳ từ một đến hai tuần một lần. Nghệ nhân Ưu tú Lục Văn Tích, người dân tộc Nùng, là một trong những người dành nhiều tâm huyết cho công việc này. Từ vốn hiểu biết được tích lũy từ nhỏ, năm 2014, ông đề xuất thành lập câu lạc bộ với mong muốn tạo một không gian để những người yêu then cùng gặp gỡ, luyện tập và trao truyền.

Sau hơn một thập niên hoạt động, câu lạc bộ hiện có 26 thành viên. Bên cạnh luyện tập các làn điệu then cổ, các thành viên còn dàn dựng những bài then có lời mới về quê hương, đất nước, xây dựng đời sống văn hóa. Riêng nghệ nhân Lục Văn Tích đã truyền dạy cho hàng trăm học sinh ở các trường trong và ngoài địa phương.

Theo nghệ nhân Lục Văn Tích, học hát then và đàn tính đòi hỏi thời gian, sự kiên trì và tình yêu đối với loại hình nghệ thuật này. Chính quá trình học, luyện tập và biểu diễn thường xuyên giúp người trẻ từng bước hiểu hơn về giá trị của di sản, từ đó hình thành ý thức tiếp nối.

Không chỉ ở Sơn Hải, nhiều câu lạc bộ trên địa bàn tỉnh đang trở thành những “địa chỉ văn hóa” ở cơ sở. Câu lạc bộ Hát then - Đàn tính xã Trường Sơn thành lập năm 2019, hiện có hơn 30 thành viên thuộc nhiều thế hệ. Năm 2025, câu lạc bộ đón thêm 4 học sinh tiểu học tham gia sinh hoạt. Con số chưa lớn nhưng có ý nghĩa quan trọng, bởi bảo tồn di sản muốn bền vững phải bắt đầu từ việc tạo được lực lượng kế cận.

Điều đáng quý là các câu lạc bộ không chỉ đơn thuần là nơi luyện hát, luyện đàn. Đó còn là không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi người dân gặp gỡ, chia sẻ và cùng nhau gìn giữ những giá trị văn hóa gắn với dân tộc mình. Chính sự tự nguyện, chủ động của cộng đồng đang tạo nên sức sống bền bỉ cho then.

Then trong cuộc sống đương đại

Cùng với hoạt động truyền dạy, Bắc Ninh từng bước tạo thêm không gian để then được biểu diễn, quảng bá và tiếp cận công chúng rộng rãi hơn. Theo thống kê, toàn tỉnh hiện có 27 câu lạc bộ hát then - đàn tính hoạt động thường xuyên tại những địa bàn có đông đồng bào Tày, Nùng sinh sống. Mỗi câu lạc bộ có từ 15 đến 40 thành viên.

Các câu lạc bộ trở thành lực lượng quan trọng tham gia các chương trình văn hóa, hội diễn, sự kiện của địa phương. Qua sân khấu, những làn điệu then không chỉ phục vụ cộng đồng mà còn đến với đông đảo công chúng, góp phần giới thiệu nét văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc trên địa bàn tỉnh.

Đặc biệt, sự gắn kết giữa then với du lịch cộng đồng đang mở ra hướng phát huy giá trị giàu tiềm năng. Tại Điểm du lịch cộng đồng An Lạc, Câu lạc bộ Hát then - Đàn tính thôn Biểng với 15 thành viên thường xuyên phục vụ các đoàn khách có nhu cầu thưởng thức và giao lưu. Hoạt động biểu diễn vừa tạo cơ hội để nghệ nhân thực hành di sản, vừa mang lại nguồn thu nhập cho thành viên câu lạc bộ, trung bình khoảng 250 - 300 nghìn đồng/người/buổi, tùy chương trình và lượng khách.

Khi tiếng hát, tiếng đàn trở thành một phần trong trải nghiệm của du khách, di sản có thêm “đất sống”. Người dân có thêm động lực tham gia, nghệ nhân có thêm cơ hội truyền dạy, còn du khách được tiếp cận văn hóa bản địa một cách trực tiếp và sinh động. Đây là hướng phát huy cần được quan tâm, bởi một di sản chỉ thực sự bền vững khi có khả năng hiện diện trong đời sống và tạo ra những giá trị thiết thực cho cộng đồng.

Dấu ấn mới trong hành trình quảng bá then là Liên hoan hát then, đàn tính lần thứ Nhất của tỉnh Bắc Ninh tổ chức vào tháng 11/2025. Với sự tham gia của 12 đoàn nghệ thuật quần chúng, gần 400 diễn viên, nhạc công và nghệ nhân, liên hoan trở thành không gian lớn để những người thực hành then gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm, giới thiệu những sắc thái riêng của di sản.

Những hoạt động như vậy không chỉ tạo sân chơi nghệ thuật mà còn góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị di sản, đồng thời tạo cơ hội đưa then đến gần hơn với công chúng và du khách.

Cần thêm nguồn lực để bảo tồn và phát huy

Những kết quả đạt được cho thấy công tác bảo tồn then ở Bắc Ninh đang có nền tảng từ cộng đồng. Tuy nhiên, phía sau những câu lạc bộ duy trì sinh hoạt đều đặn vẫn là không ít khó khăn. Một số làn điệu cổ có nguy cơ mai một; việc tìm kiếm người trẻ kế cận chưa dễ dàng; kinh phí, cơ sở vật chất, trang phục và nhạc cụ phục vụ hoạt động của các câu lạc bộ còn hạn chế.

Đáng lưu ý, then là loại hình nghệ thuật đòi hỏi quá trình học và thực hành lâu dài. Trong bối cảnh người trẻ có nhiều lựa chọn về học tập, nghề nghiệp và các hình thức giải trí hiện đại, việc thu hút họ đến với những làn điệu truyền thống cần những cách làm linh hoạt hơn.

Theo ông Thân Văn Hiếu, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa và Xúc tiến du lịch tỉnh, thời gian tới, đơn vị tiếp tục tổ chức các lớp truyền dạy, bồi dưỡng hát then - đàn tính; tham mưu tổ chức hội thi, hội diễn để nghệ nhân, diễn viên và các câu lạc bộ có điều kiện giao lưu, thực hành. Đồng thời, tăng cường phối hợp với địa phương, huy động nguồn lực xã hội hóa, hỗ trợ các câu lạc bộ về cơ sở vật chất, trang phục, nhạc cụ và khuyến khích nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Bảo tồn then vì thế không nên chỉ dừng ở việc lưu giữ những làn điệu cổ, mà cần tạo điều kiện để di sản tiếp tục được hát, được đàn, được truyền dạy và được sống trong cộng đồng. Khi người dân nhìn thấy giá trị tinh thần, giá trị xã hội và cả giá trị kinh tế từ di sản, việc bảo tồn sẽ không còn là nhiệm vụ của riêng ngành văn hóa hay những nghệ nhân cao tuổi.

Từ những câu lạc bộ nhỏ ở cơ sở đến các sân khấu văn hóa, điểm du lịch cộng đồng, then đang từng bước tìm được vị trí trong đời sống hôm nay. Giữ được tiếng then cũng chính là giữ một phần ký ức, bản sắc và tiếng nói văn hóa của cộng đồng Tày, Nùng, Thái. Quan trọng hơn, bằng sự trao truyền liên tục giữa các thế hệ, di sản ấy có cơ hội tiếp tục ngân vang trong tương lai./.