Những cánh rừng xanh ở miền Tây Nghệ An vừa là "lá phổi xanh" của khu vực Bắc Trung Bộ, vừa tạo nền tảng để phát triển kinh tế dưới tán rừng, nâng cao sinh kế cho đồng bào các dân tộc miền núiMiền Tây Nghệ An là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào các dân tộc Thái, Khơ Mú, Mông, Ơ Đu và nhiều cộng đồng khác. Trải qua nhiều thế hệ, rừng luôn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống của đồng bào, không chỉ là nguồn cung cấp lương thực, thực phẩm, dược liệu, vật liệu sản xuất mà còn là không gian văn hóa gắn với phong tục, tín ngưỡng và tri thức địa phương. Chính vì vậy, việc phát triển kinh tế dưới tán rừng hôm nay không đơn thuần là khai thác lợi thế tài nguyên mà còn là quá trình kế thừa và phát huy những kinh nghiệm truyền thống trong ứng xử với thiên nhiên.
Những năm gần đây, cùng với việc thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, chính sách giao khoán bảo vệ rừng, chi trả dịch vụ môi trường rừng và hỗ trợ phát triển sản xuất đã tạo động lực để người dân chuyển từ khai thác tài nguyên sang bảo vệ và làm giàu từ rừng. Thay vì vào rừng lấy gỗ hay phát nương làm rẫy như trước, nhiều hộ dân đã lựa chọn trồng cây dược liệu, cây đặc sản hoặc phát triển chăn nuôi dưới tán rừng, vừa tạo thu nhập ổn định, vừa giữ được màu xanh của những cánh rừng.
Bản Cành Tạng, xã Yên Hòa là một trong những địa phương tiêu biểu cho sự chuyển biến này. Với gần 1.000 ha rừng được giao cho cộng đồng quản lý và bảo vệ, người dân nơi đây không chỉ nhận nguồn chi trả dịch vụ môi trường rừng mà còn được hỗ trợ cây, con giống để phát triển các mô hình kinh tế phù hợp. Gia đình bà Lô Thị Thoan trước đây chủ yếu sống bằng làm nương và khai thác lâm sản. Từ khi được hướng dẫn trồng bon bo, sa nhân tím kết hợp chăn nuôi dưới tán rừng, thu nhập của gia đình từng bước được cải thiện. Theo bà Thoan, bảo vệ rừng giờ đây không chỉ là trách nhiệm mà còn trực tiếp mang lại nguồn sinh kế cho gia đình.
Người dân địa phương thực hành trồng và nhân giống cây bon bo dưới tán rừng ở bản Coọc, xã Yên Hòa, tỉnh Nghệ AnSự thay đổi trong nhận thức của người dân là kết quả của quá trình gắn lợi ích kinh tế với công tác bảo vệ rừng. Khi rừng mang lại thu nhập ổn định, người dân cũng trở thành những người bảo vệ rừng tích cực nhất. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng mô hình phát triển lâm nghiệp bền vững tại các địa phương miền núi.
Đặc biệt, một trong những yếu tố tạo nên hiệu quả của các mô hình kinh tế dưới tán rừng ở tỉnh Nghệ An là sự kết hợp giữa tiến bộ khoa học - kỹ thuật với tri thức địa phương của đồng bào các dân tộc. Từ lâu, đồng bào Thái, Khơ Mú và Mông đã tích lũy nhiều kinh nghiệm trong việc nhận biết đặc điểm thổ nhưỡng, độ ẩm, ánh sáng và chu kỳ sinh trưởng của các loài cây trong rừng. Những hiểu biết ấy giúp họ lựa chọn được những loại cây dược liệu phù hợp để phát triển dưới tán rừng tự nhiên mà không làm ảnh hưởng đến hệ sinh thái.
Tại vùng đệm Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, nhiều mô hình trồng chè hoa vàng, đẳng sâm, bon bo, sa nhân tím đang phát huy hiệu quả. Đây đều là những loài cây có giá trị kinh tế cao, phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng của miền Tây Nghệ An. Gia đình ông Lang Văn Khoa ở bản Ăng Đừa, xã Thông Thụ hiện trồng hơn 2.000 gốc đẳng sâm dưới tán rừng. Theo ông Khoa, cây phát triển tốt nhờ môi trường có độ ẩm ổn định và ít chịu tác động của thời tiết cực đoan. Sau khoảng hai năm chăm sóc, cây cho thu hoạch củ với giá trị kinh tế cao hơn nhiều so với các loại cây trồng truyền thống.
Ông Lang Văn Khoa, bản Ăng Đừa, xã Thông Thụ, giới thiệu mô hình trồng đẳng sâm dưới tán rừng - hướng sinh kế bền vững gắn với bảo vệ tài nguyên rừngKhông chỉ phát triển cây dược liệu, đồng bào các dân tộc nơi đây còn lưu giữ nhiều kinh nghiệm trong khai thác lâm sản ngoài gỗ như măng rừng, mật ong, nấm, mộc nhĩ, song mây, tre, nứa và nhiều loại thảo dược quý. Việc khai thác thường tuân thủ những quy ước truyền thống của cộng đồng, chỉ thu hái theo mùa vụ, giữ lại cây mẹ và bảo đảm khả năng tái sinh tự nhiên. Đây là những kinh nghiệm được hình thành qua nhiều thế hệ, góp phần bảo vệ nguồn tài nguyên và duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái rừng.
Cùng với đó, nhiều bản làng của đồng bào Thái, Khơ Mú vẫn duy trì hiệu quả các quy ước bảo vệ rừng cộng đồng. Những khu rừng đầu nguồn, rừng thiêng hay các khu vực gắn với đời sống tâm linh luôn được cộng đồng tự giác gìn giữ. Các quy định của bản làng về việc không chặt phá rừng, không săn bắt động vật trong mùa sinh sản hay không khai thác cạn kiệt lâm sản ngoài gỗ đã góp phần tạo nên cơ chế quản lý rừng dựa vào cộng đồng, bổ sung hiệu quả cho công tác quản lý của chính quyền địa phương.
Bên cạnh phát triển cây dược liệu, chăn nuôi dưới tán rừng cũng đang mở ra hướng sinh kế mới. Mô hình nuôi gà của gia đình anh Quang Văn Trung ở xã Quế Phong cho thấy hiệu quả rõ rệt khi tận dụng được điều kiện tự nhiên của rừng để phát triển vật nuôi. Nhờ môi trường sinh thái phù hợp, đàn gà sinh trưởng tốt, chất lượng thịt thơm ngon, được thị trường ưa chuộng, mang lại lợi nhuận từ 25 đến 30 triệu đồng mỗi lứa.
Đến nay, khu vực miền núi Nghệ An đã xây dựng được hơn 40 chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm dưới tán rừng, đồng thời có gần 100 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP cấp tỉnh. Đây là minh chứng cho thấy kinh tế dưới tán rừng đang từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang phát triển theo chuỗi giá trị, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và tăng thu nhập cho người dân.
Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả hơn tiềm năng của rừng, vẫn còn nhiều khó khăn cần tháo gỡ. Hệ thống giao thông vùng cao chưa đồng bộ, nguồn vốn đầu tư còn hạn chế, tác động của biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét. Đặc biệt, đầu ra của nhiều sản phẩm dược liệu vẫn phụ thuộc vào thương lái, giá cả thiếu ổn định khiến người dân chưa mạnh dạn mở rộng quy mô sản xuất.
Theo ngành nông nghiệp Nghệ An, trong thời gian tới cần tiếp tục quy hoạch các vùng phát triển kinh tế dưới tán rừng phù hợp với điều kiện sinh thái từng địa phương; lựa chọn cây trồng, vật nuôi có giá trị kinh tế cao; đồng thời huy động hiệu quả các nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia để hỗ trợ người dân về vốn, giống và khoa học - kỹ thuật. Cùng với đó, cần tăng cường liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nhằm xây dựng chuỗi giá trị từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ, từng bước xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm đặc trưng của miền Tây Nghệ An.
Phát triển kinh tế dưới tán rừng không chỉ là giải pháp nâng cao thu nhập, đồng bào còn là cách thức bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và phát huy giá trị văn hóa của đồng bào các dân tộc. Khi tri thức địa phương được kết hợp với khoa học - công nghệ hiện đại và các chính sách hỗ trợ phù hợp, những cánh rừng không chỉ tiếp tục thực hiện chức năng phòng hộ, bảo tồn đa dạng sinh học mà còn trở thành nền tảng cho phát triển kinh tế xanh, góp phần xây dựng sinh kế bền vững và nâng cao chất lượng cuộc sống của đồng bào miền Tây Nghệ An./.
