Đào tạo nguồn nhân lực dân tộc thiểu số góp phần phát triển du lịch xanh và du lịch cộng đồng ở miền núi phía Bắc

Từ khóa: Nguồn nhân lực dân tộc thiểu số; Du lịch xanh; Du lịch cộng đồng; Miền núi phía Bắc

1. Đặt vấn đề

Miền núi phía Bắc là khu vực có tiềm năng lớn để phát triển du lịch xanh và du lịch cộng đồng nhờ sở hữu hệ sinh thái đa dạng, cảnh quan tự nhiên đặc sắc cùng kho tàng di sản văn hóa phong phú của đồng bào các dân tộc thiểu số (DTTS). Các giá trị về tri thức địa phương, kiến trúc truyền thống, lễ hội, nghề thủ công, ẩm thực và lối sống cộng đồng không chỉ tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến, đồng thời còn là nền tảng để hình thành các sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng. Trong bối cảnh xu hướng du lịch có trách nhiệm, du lịch xanh và phát triển bền vững ngày càng được ưu tiên, đồng bào DTTS giữ vai trò chủ thể trong bảo tồn, khai thác và phát huy các giá trị văn hóa gắn với phát triển sinh kế.

Tuy nhiên, chất lượng nguồn nhân lực phục vụ du lịch ở một số địa phương miền núi phía Bắc vẫn chưa đáp ứng yêu cầu phát triển, như: (i) Hạn chế về trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề, ngoại ngữ, năng lực ứng dụng công nghệ số, kỹ năng quản trị điểm đến và khả năng kết nối thị trường đã ảnh hưởng đến chất lượng dịch vụ và sức cạnh tranh của du lịch cộng đồng. (ii) Hoạt động đào tạo còn thiếu tính liên kết giữa cơ sở đào tạo, doanh nghiệp, chính quyền địa phương và cộng đồng; nội dung đào tạo chưa gắn chặt với yêu cầu của du lịch xanh, kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi số.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, bài viết tập trung làm rõ việc đào tạo nguồn nhân lực dân tộc thiểu số trong phát triển du lịch xanh và du lịch cộng đồng; phân tích thực trạng, những hạn chế và nguyên nhân; đồng thời đề xuất các giải pháp đổi mới công tác đào tạo theo hướng phát huy tri thức địa phương, tăng cường kỹ năng nghề, năng lực số và liên kết đào tạo với nhu cầu thị trường. Đây là cơ sở quan trọng nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa, tạo việc làm, cải thiện sinh kế và thúc đẩy phát triển bền vững khu vực miền núi phía Bắc.

2. Kết quả nghiên cứu

2.1. Đào tạo nguồn nhân lực dân tộc thiểu số phục vụ du lịch xanh và du lịch cộng đồng

Đào tạo nguồn nhân lực DTTS phục vụ du lịch xanh và du lịch cộng đồng là quá trình phát triển kiến thức, kỹ năng, thái độ nghề nghiệp và năng lực quản trị nhằm giúp người lao động địa phương tham gia hiệu quả vào chuỗi giá trị du lịch, đồng thời bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống. Theo lý thuyết vốn nhân lực (Human Capital Theory), đầu tư cho giáo dục và đào tạo là giải pháp căn bản để nâng cao năng suất lao động, tăng khả năng tạo việc làm và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững. Đối với vùng miền núi phía Bắc, nơi đồng bào DTTS là chủ thể sáng tạo và lưu giữ các giá trị văn hóa địa phương, đào tạo nguồn nhân lực DTTS mang ý nghĩa phát triển nghề nghiệp, đồng thời còn góp phần nâng cao năng lực bảo tồn và khai thác bền vững các giá trị văn hóa, cảnh quan và tri thức truyền thống phục vụ phát triển du lịch.

Về nội dung, chương trình đào tạo cần được xây dựng theo hướng tích hợp giữa kiến thức chuyên môn về du lịch với kỹ năng thực hành và tri thức địa phương. Ngoài các kỹ năng phục vụ lưu trú, hướng dẫn, chế biến ẩm thực, tổ chức hoạt động trải nghiệm và quản lý điểm đến, người học cần được trang bị kiến thức về bảo vệ môi trường, quản lý chất thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiêu chuẩn du lịch xanh, kỹ năng giao tiếp liên văn hóa, ngoại ngữ và ứng dụng công nghệ số trong quảng bá, bán sản phẩm và quản trị hoạt động du lịch. Đồng thời, việc lồng ghép nội dung về bảo tồn di sản văn hóa, truyền dạy nghề thủ công truyền thống, nghệ thuật dân gian và tri thức địa phương sẽ góp phần nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc và tạo nên sự khác biệt cho sản phẩm du lịch cộng đồng.

Theo quan điểm khoa học phát triển bền vững, đào tạo nguồn nhân lực DTTS cần được triển khai theo mô hình liên kết giữa Nhà nước, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng dân cư. Sự gắn kết này giúp chương trình đào tạo bám sát nhu cầu của thị trường lao động, tăng cơ hội thực hành, khởi nghiệp và tạo việc làm tại chỗ cho đồng bào DTTS. Đồng thời, cần ưu tiên các hình thức đào tạo linh hoạt như đào tạo tại cộng đồng, đào tạo theo mô đun, đào tạo trực tuyến kết hợp thực hành và bồi dưỡng thường xuyên nhằm phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của khu vực miền núi.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, việc nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực DTTS cần được xem là giải pháp chiến lược để phát triển du lịch xanh và du lịch cộng đồng. Một đội ngũ lao động có trình độ chuyên môn, kỹ năng số, hiểu biết về văn hóa địa phương và ý thức bảo vệ môi trường sẽ góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ, gia tăng giá trị sản phẩm du lịch, cải thiện sinh kế của cộng đồng và bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, văn hóa ở miền núi phía Bắc.

2.2. Vai trò của đào tạo nguồn nhân lực dân tộc thiểu số đối với phát triển du lịch xanh và du lịch cộng đồng ở miền núi phía Bắc

Đào tạo nguồn nhân lực DTTS giữ vai trò trung tâm trong phát triển du lịch xanh và du lịch cộng đồng ở miền núi phía Bắc, bởi đây là yếu tố quyết định chất lượng dịch vụ, hiệu quả quản trị điểm đến và khả năng khai thác bền vững các giá trị văn hóa, tài nguyên thiên nhiên của địa phương. Trong mô hình phát triển du lịch dựa vào cộng đồng, đồng bào DTTS là lực lượng lao động trực tiếp, đồng thời còn là chủ thể sáng tạo, bảo tồn và truyền tải các giá trị văn hóa địa phương đến du khách trong nước và quốc tế. Vì vậy, đầu tư cho đào tạo nguồn nhân lực chính là đầu tư cho sự phát triển bền vững của ngành du lịch và của cộng đồng địa phương.

Trước hết, đào tạo góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, giúp người lao động hình thành các kỹ năng nghề cần thiết, như: hướng dẫn du lịch, quản lý cơ sở lưu trú, chế biến ẩm thực, tổ chức hoạt động trải nghiệm, giao tiếp liên văn hóa và ngoại ngữ. Khi được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng, đồng bào DTTS có khả năng cung cấp các dịch vụ chuyên nghiệp hơn, nâng cao sự hài lòng của du khách, gia tăng giá trị sản phẩm và sức cạnh tranh của điểm đến. Đồng thời, việc đào tạo kỹ năng ứng dụng công nghệ số, thương mại điện tử và truyền thông số giúp cộng đồng chủ động quảng bá hình ảnh, kết nối thị trường và mở rộng cơ hội tiếp cận khách du lịch trong bối cảnh chuyển đổi số.

Bên cạnh việc nâng cao năng lực nghề nghiệp, đào tạo còn có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Thông qua quá trình đào tạo, tri thức địa phương, nghề thủ công, nghệ thuật trình diễn dân gian, lễ hội truyền thống, kiến trúc địa phương và ẩm thực đặc trưng được hệ thống hóa, truyền dạy và tích hợp vào các sản phẩm du lịch. Điều này góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của các DTTS và còn tạo nên sự khác biệt và tính hấp dẫn của du lịch cộng đồng, đồng thời hạn chế nguy cơ thương mại hóa hoặc biến dạng các giá trị văn hóa.

Từ quan điểm phát triển bền vững, đào tạo nguồn nhân lực DTTS còn góp phần nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường, sử dụng hợp lý tài nguyên và thích ứng với biến đổi khí hậu. Người lao động được trang bị kiến thức về tiêu chuẩn du lịch xanh, quản lý chất thải, tiết kiệm năng lượng và bảo tồn hệ sinh thái sẽ chủ động áp dụng các mô hình kinh doanh thân thiện với môi trường, qua đó giảm thiểu tác động tiêu cực của hoạt động du lịch đến tài nguyên thiên nhiên. Đồng thời, đào tạo gắn với khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và phát triển sinh kế sẽ tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập và giảm nghèo bền vững cho đồng bào DTTS.

Như vậy, đào tạo nguồn nhân lực DTTS là giải pháp nâng cao chất lượng lao động và còn là động lực thúc đẩy phát triển du lịch xanh và du lịch cộng đồng theo hướng chuyên nghiệp, bao trùm và bền vững. Đây là nền tảng để phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa, tài nguyên thiên nhiên và tri thức địa phương của miền núi phía Bắc, đồng thời góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số.

2.3. Thực trạng đào tạo nguồn nhân lực dân tộc thiểu số phục vụ phát triển du lịch xanh và du lịch cộng đồng ở miền núi phía Bắc

Trong những năm gần đây, cùng với việc triển khai các chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN, công tác đào tạo nguồn nhân lực DTTS phục vụ du lịch xanh và du lịch cộng đồng ở miền núi phía Bắc đã có nhiều chuyển biến tích cực. Các chương trình thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, giai đoạn I: từ năm 2021 đến năm 2025 (gọi tắt là Chương trình 1719), cùng với các dự án, đề án phát triển du lịch của các địa phương, đã tạo điều kiện mở rộng hoạt động đào tạo nghề, bồi dưỡng kỹ năng du lịch và nâng cao năng lực quản lý cho cộng đồng. Nhiều cơ sở giáo dục đại học (Trường Đại học Thái Nguyên, Trường Đại học Tây Bắc, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, Viện Đại học Mở Hà Nội, Trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội,…), trường cao đẳng, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp du lịch,… đã tăng cường phối hợp tổ chức các khóa đào tạo về nghiệp vụ hướng dẫn, quản lý homestay, chế biến ẩm thực, kỹ năng giao tiếp, ngoại ngữ, bảo vệ môi trường và phát triển sản phẩm du lịch cộng đồng…

Tại nhiều địa phương như Mù Cang Chải, Bắc Hà, Sa Pa, Bản Dền, Tả Van, Cát Cát, Tả Phìn - Sa Pa; Trung Đô, Bản Phố, Na Hối, Tả Van Chư - Bắc Hà... (tỉnh Lào Cai); Làng nghề thêu, dệt vải lanh truyền thống thôn Lùng Tám, Cán Tỷ (xã Quản Bạ), Cao nguyên Suôi Thầu (xã Xín Mần), Làng văn hóa du lịch cộng đồng thôn Khâu Vai (xã Mèo Vạc), Làng văn hóa du lịch cộng đồng thôn Tân Sơn (xã Bắc Quang), Hoàng Su Phì, Cao nguyên đá Đồng Văn… thuộc tỉnh Tuyên Quang; Mộc Châu (tỉnh Sơn La), Mai Sơn (tỉnh Phú Thọ); Ba Bể, Hồ Núi Cốc (tỉnh Thái Nguyên) và một số điểm du lịch cộng đồng khác,… đội ngũ lao động là người DTTS từng bước được đào tạo, tham gia trực tiếp vào các hoạt động cung ứng dịch vụ du lịch. Nhiều mô hình homestay, làng du lịch cộng đồng và hợp tác xã du lịch đã hình thành trên cơ sở phát huy vai trò chủ thể của người dân địa phương. Các khóa tập huấn về kỹ năng đón tiếp khách, tổ chức trải nghiệm văn hóa, bảo tồn nghề thủ công truyền thống và quảng bá sản phẩm trên nền tảng số đã góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ, tạo việc làm và tăng thu nhập cho cộng đồng.

Bên cạnh những kết quả đạt được, chất lượng đào tạo nguồn nhân lực DTTS vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế, như: (i) Nội dung đào tạo ở một số nơi còn nặng về lý thuyết, chưa gắn với điều kiện thực tiễn và nhu cầu của thị trường du lịch. (ii) Kỹ năng ngoại ngữ, ứng dụng công nghệ số, quản trị điểm đến, xây dựng thương hiệu và marketing du lịch của nhiều lao động địa phương còn hạn chế. (iii) Việc lồng ghép các nội dung về du lịch xanh, kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải, thích ứng với biến đổi khí hậu và tiêu chuẩn phát triển bền vững trong chương trình đào tạo chưa đồng đều giữa các địa phương. (iv) Sự liên kết giữa cơ sở đào tạo, doanh nghiệp, chính quyền địa phương và cộng đồng trong xây dựng chương trình, tổ chức thực hành và kết nối việc làm còn thiếu chặt chẽ, dẫn đến hiệu quả đào tạo chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển.

2.4. Giải pháp

Để nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực DTTS, góp phần phát triển du lịch xanh và du lịch cộng đồng ở miền núi phía Bắc, cần triển khai đồng bộ các giải pháp trên cơ sở tiếp cận phát triển bền vững, lấy cộng đồng làm trung tâm và gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo với nhu cầu của thị trường lao động. Trước hết, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển nguồn nhân lực du lịch vùng đồng bào DTTS theo hướng ưu tiên đào tạo nghề, hỗ trợ học tập, khởi nghiệp và tạo việc làm tại địa phương. Đồng thời, cần lồng ghép mục tiêu phát triển nguồn nhân lực vào các chương trình, dự án phát triển du lịch, xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN nhằm bảo đảm tính thống nhất và hiệu quả trong tổ chức thực hiện.

Về nội dung đào tạo, cần đổi mới chương trình theo hướng tích hợp kiến thức chuyên môn với kỹ năng thực hành, tăng cường đào tạo ngoại ngữ, kỹ năng số, thương mại điện tử, marketing du lịch, quản trị homestay và quản trị điểm đến. Đồng thời, cần đưa các nội dung về du lịch xanh, kinh tế tuần hoàn, bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo tồn di sản văn hóa vào chương trình đào tạo, góp phần hình thành đội ngũ lao động có năng lực đáp ứng yêu cầu phát triển du lịch bền vững. Việc phát huy tri thức địa phương, nghề thủ công truyền thống, nghệ thuật dân gian và văn hóa các DTTS cần được xem là nội dung cốt lõi nhằm tạo nên bản sắc riêng và nâng cao giá trị của sản phẩm du lịch cộng đồng.

Bên cạnh đó, cần tăng cường liên kết giữa cơ sở đào tạo, doanh nghiệp, chính quyền địa phương và cộng đồng trong xây dựng chương trình đào tạo, tổ chức thực tập, hướng dẫn nghề và kết nối việc làm. Khuyến khích doanh nghiệp tham gia đào tạo theo nhu cầu thực tiễn, đồng thời mở rộng hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu và tổ chức quốc tế để tiếp nhận kinh nghiệm, chuyển giao công nghệ và nâng cao chất lượng đào tạo. Song song với đó, cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong đào tạo thông qua xây dựng học liệu số, nền tảng học trực tuyến, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và các công cụ mô phỏng nhằm mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho người học ở vùng đồng bào DTTS&MN.

Việc triển khai đồng bộ các giải pháp trên sẽ góp phần hình thành đội ngũ nhân lực DTTS có trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề và năng lực đổi mới sáng tạo, đủ khả năng tham gia hiệu quả vào chuỗi giá trị du lịch xanh và du lịch cộng đồng. Đây là nền tảng quan trọng để bảo tồn bản sắc văn hóa, phát huy tri thức địa phương, nâng cao sinh kế, bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững ở miền núi phía Bắc trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số.

3. Kết luận

Có thể nói, đào tạo nguồn nhân lực DTTS là nhân tố quan trọng thúc đẩy phát triển du lịch xanh và du lịch cộng đồng ở miền núi phía Bắc theo hướng bền vững. Việc nâng cao năng lực nghề ng hiệp, kỹ năng số, ngoại ngữ và quản trị du lịch, gắn với phát huy tri thức địa phương và bản sắc văn hóa dân tộc, không chỉ góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ mà còn tạo việc làm, cải thiện sinh kế và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Trên cơ sở phân tích thực trạng, nghiên cứu đề xuất định hướng đổi mới đào tạo theo hướng gắn kết giữa cơ sở đào tạo, doanh nghiệp, chính quyền và cộng đồng, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển du lịch xanh, du lịch cộng đồng và thúc đẩy phát triển bền vững miền núi phía Bắc.

* Trường Đại học Thái Nguyên

**Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo

Tài liệu tham khảo

1. Lê Thuý Hằng (2025), Phát triển nguồn nhân lực vùng Tây Bắc - Thực trạng và giải pháp, https://lyluanchinhtri. vn/phat-trien-nguon-nhan-luc-vung-tay-bac-thuc-trang va-giai-phap-3217.html

2. Hoàng Đức Thành (2026), Xây dựng thương hiệu du lịch cộng đồng vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc trên nền tảng số, Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo, số 6 (9) (Tháng 6).

3. Thanh Tùng (2025), Phát triển du lịch xanh, du lịch cộng đồng: Hướng đi bền vững cho vùng cao, biên giới, https:// www.bienphong.com.vn/phat-trien-du-lich-xanh-du-lich-cong-dong-huong-di-ben-vung-cho-vung-cao-bien-gioi- post497025.html

4. Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 1719/QĐ TTg phê duyệt Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025, Hà Nội